Zaxira baholash: FIFO, oʻrtacha qiymat va buxgalteriya yozuvlari

Gipotetik holat. Omborda ikki dona tovar qoldi va rahbar uning qiymatini soʻraydi. Javob tovar qanday xarid qiymatlarida qabul qilingani va hisob uchun qaysi usul tanlanganiga qarab oʻzgaradi. Odoo bu ikki savolni ikki joyda hal qiladi: ombor ilovasi qiymatni har harakatda hisoblab boradi, buxgalteriya esa uni oʻz yozuvlariga faqat kerak paytda oʻtkazadi.

Uch usul: bir xil tovar, uch xil qiymat

Odoo uchta baholash usulini taklif qiladi: standart qiymat, oʻrtacha qiymat va FIFO. Standart usulda birlik qiymati qoʻlda belgilanadi va faqat qoʻlda oʻzgaradi. Oʻrtacha usulda birlik qiymati hamma birliklarning oʻrtachasi boʻladi. FIFO da avval kirgan tovar avval chiqqan deb hisoblanadi, shuning uchun har partiya oʻz qiymatini saqlaydi. Usul buxgalteriya sozlamalarida kompaniya darajasida, kerak boʻlsa mahsulot toifasida ham belgilanadi.

Farqni hujjat misolidagi sonlar koʻrsatadi. Gipotetik hisob: avval 10 birlikdan 8 dona, keyin 16 birlikdan 4 dona qabul qilindi, soʻng 10 dona chiqarildi. Standart qiymat 10 deb belgilangan deb olaylik.

Oʻrtacha usulda ikkinchi qabuldan keyin birlik qiymati 12 ga teng boʻladi, chunki jami 144 birlik 12 dona tovarga boʻlinadi. FIFO da chiqarilgan 10 dona avval kirgan 8 donani 10 dan va keyingi 2 donani 16 dan oladi. Qolgan 2 dona esa 16 dan baholanadi. Standart usulda ikkinchi qabul ham 10 dan yoziladi va haqiqiy bilan farq alohida hisobga oʻtadi. Doimiy hisobda bu ayirma uchun mahsulot toifasida alohida farq hisobi sozlanadi.

Bir nozik joy: yechish strategiyasi baholash usuli emas. LIFO yoki FEFO faqat qaysi tovar birinchi terilishini belgilaydi, qiymatni esa tanlangan baholash usuli hisoblaydi. Hujjat misoli: terishni LIFO bilan qilib, baholashni oʻrtacha qiymat bilan yuritish mumkin, chunki LIFO xalqaro hisobot standartlari boʻyicha ruxsat etilmaydi.

Tahririyat mulohazasi, usulni tanlash uchun uch savol. Birinchi savol: xarid qiymati barqarormi? Barqaror boʻlsa, standart usul hisobni soddalashtiradi, chunki birlik qiymati faqat qoʻlda oʻzgaradi va hech bir harakat uni qayta hisoblamaydi. Ikkinchi savol: qiymat tez-tez oʻzgaradimi? Oʻzgarsa, oʻrtacha usul sakrashlarni silliqlaydi. Uchinchi savol: har partiyaning qiymatini alohida koʻrish kerakmi? Kerak boʻlsa, FIFO yoki lot boʻyicha baholash mos keladi. Buxgalter hisob siyosatiga koʻra yakuniy qarorni baribir oʻzi chiqaradi.

Ikki ilova, ikki vaqt

Ombor ilovasi qiymatni tovar kirgan va chiqqan zahoti hisoblaydi. Buxgalteriya ilovasi esa hisoblarni xarid hisob-fakturasi yoki sotuv hisob-fakturasi kelganda yangilaydi. Qabul va hisob-faktura bir vaqtda boʻlmaydi, har harakat uchun alohida yozuv ham amaliy emas. Shuning uchun buxgalterlar ikkisi oʻrtasidagi farqni yopilish yozuvi bilan toʻgʻrilaydi. Hujjatga koʻra, kichik va oʻrta kompaniyalarda u odatda yilda bir marta, kattalarida oyda bir marta bajariladi.

Bu jarayonda qaysi hujjat nimani oʻzgartirishi hujjatda jadval bilan berilgan. Qabul va yetkazish ombor qiymatini oʻzgartiradi, xarid va sotuv hisob-fakturalari esa buxgalteriya hisoblarini. Buyurtmalarning oʻzi ikkalasiga ham taʼsir qilmaydi. Yopilish yozuvi faqat buxgalteriya tomonida yoziladi.

Davriy va doimiy hisob

Buxgalteriya sozlamalarida zaxira hisobining ikki usuli bor. Davriy usul sozlamada “Periodic” deb koʻrsatiladi, uning yonida “at closing” yozuvi turadi: xarid hisob-fakturasi xarajat sifatida yoziladi, zaxira qiymati esa davr oxirida yopilish yozuvi bilan yangilanadi. Doimiy usul “Perpetual” deb koʻrsatiladi, yonida “at invoicing” yozuvi bor: xarid hisob-fakturasi aktiv, yaʼni zaxira qiymati sifatida yoziladi, xarajat esa tovar sotilganda sotilgan tovar tannarxi sifatida chiqadi.

Hujjat davriy usulni Yevropa amaliyotida, doimiy usulni esa AQSh va Hindiston kabi Anglo-Sakson hisob yuritadigan davlatlarda odatiy deb tavsiflaydi. Shu bilan birga kompaniya ehtiyojiga koʻra boshqa juftlikni tanlashi mumkinligini ham qayd etadi. Qaysi usul Oʻzbekiston hisob siyosatiga mosligini manbalar aytmaydi, buni kompaniya buxgalteri belgilaydi.

Sozlama yana bir nechta hisobni soʻraydi: zaxira qiymati yoziladigan aktiv hisobi, davr oʻzgarishlari yoziladigan farq hisobi, hamda inventarizatsiya yoʻqotishi va ishlab chiqarish xarajati uchun joylashuvga bogʻlangan alohida hisoblar.

Yopilish yozuvi qanday yaratiladi

Buxgalteriya ilovasida “Review, Inventory Valuation” hisoboti ombor va buxgalteriya qiymati orasidagi farqni koʻrsatadi. Hisobotda boshlangʻich qoldiq, inventarizatsiya yoʻqotishi, ishlab chiqarish xarajati, zaxira farqi va yakuniy qoldiq boʻlimlari bor. Sana tanlanib, “Generate Entry” bosiladi, qoralama “Stock Closing” yozuvi koʻrib chiqiladi va “Post” bilan tasdiqlanadi.

Yopilishni avtomatlashtirish ham mumkin: “Periodic Valuation” sozlamasi qoʻlda, har kuni yoki har oy variantlarini beradi. Doimiy usulda yopilishni qoʻlda qoldirish koʻproq uchraydi: yozuv faqat davr yopilganda yoki hisobot ombor bilan solishtirilishi kerak boʻlganda yaratiladi.

Yopilishdan oldin yana bir qadam bor: hisob-faktura hali kelmagan qabullar va hali yetkazilmagan sotuvlar. Buxgalteriya ilovasi ularni “Bill To Receive”, “Billed Not Received”, “Invoices To Be Issued” va “Invoiced Not Delivered” hisobotlarida yigʻadi. Qatorlar belgilanib, “Create Accrual Entries” orqali hisoblash yozuvlari yaratiladi.

Qaysi harakat qiymatni oʻzgartiradi

Hujjat ombor qiymatiga taʼsir qilishning umumiy qoidasini beradi: faqat tovar kompaniya zaxirasiga kirsa yoki undan chiqsa, qiymat oʻzgaradi. Ichki joylashuvlar oʻrtasidagi koʻchirish qiymatga tegmaydi. Asosiy amallar quyidagicha taʼsir qiladi:

• Qabul qiymatni oshiradi: miqdor xarid buyurtmasidagi qator qiymatiga koʻpaytiriladi; buyurtma boʻlmasa, joriy tannarx olinadi.
• Tayyor mahsulot komponentlar qiymati va ish kuchi xarajati qoʻshilib kiradi. Hujjat misolida 78, 180 va 20 birlikli komponentlar va 200 birlik ish haqi 478 birlikli tayyor mahsulotni beradi.
• Mijozdan qaytarish, agar asl yetkazishdan yaratilgan boʻlsa, oʻsha yetkazish qiymatida qaytadi, bugungi tannarxda emas.
• Inventarizatsiya tuzatishi mahsulotning joriy oʻrtacha tannarxi bilan baholanadi.
• Chiqim va isteʼmol tanlangan usul boʻyicha qiymatni kamaytiradi.

Manfiy qoldiq alohida holat. Tovar qabul yozilmasdan sotilsa, Odoo chiqimni oxirgi maʼlum tannarxda baholaydi va qabul yozilgach, agar xarid qiymati boshqacha boʻlsa, chiqim qiymatini haqiqiyga toʻgʻrilaydi. Qoʻshimcha xarajatlar, masalan yuk tashish yoki bojxona toʻlovi, qabul qilingan tovarning miqdorini oʻzgartirmasdan qiymatini oshiradi. Alohida harakatning qiymatini “Moves Analysis” hisobotidagi “Adjust Valuation” amali bilan, sababini yozib, toʻgʻrilash mumkin.

Qiymatni ombor tomonida koʻrish uchun “Inventory, Reporting, Stock” hisoboti bor. U har mahsulotning qoldigʻini, birlik qiymatini va umumiy qiymatini koʻrsatadi, “Inventory at Date” varianti esa oʻtgan sanadagi holatni beradi. Birlik qiymatini bosganda uning qanday hosil boʻlgani, umumiy qiymatni bosganda esa qoldigʻi hali tugamagan kirimlar koʻrinadi. Kerak boʻlsa, FIFO yoki oʻrtacha usulda shu kirimlardan birining qiymati “Adjust Valuation” bilan toʻgʻrilanadi.

Lot boʻyicha baholash

Standart holatda qiymat mahsulot darajasida hisoblanadi. Lot yoki seriya boʻyicha baholash esa har lotga oʻz tannarxini beradi. Buning uchun toifa FIFO yoki oʻrtacha usulda boʻlishi, mahsulot lot yoki seriya bilan kuzatilishi va mahsulot kartasida “Valuation by Lot/Serial number” belgisi yoqilishi kerak.

Hujjat misolida birinchi kuni bitta dona 10 dan, ikkinchi kuni boshqa lotdan bitta dona 20 dan qabul qilingan. Mahsulot kartasida oʻrtacha qiymat 15 koʻrinadi, har lot esa oʻz qiymatida turadi. Inventarizatsiya tuzatishi bilan mavjud lotga miqdor qoʻshilsa, qoʻshilgan miqdor shu lotning oxirgi qiymatida baholanadi, tuzatish bilan ochilgan yangi lot esa kartadagi qiymatni oladi. Hujjat bu usulni xarid tannarxini lotlar boʻyicha solishtirish, ishlab chiqarilgan mahsulotning haqiqiy tannarxini topish va uzoq turib qolgan lotni alohida qadrsizlantirish uchun tavsiya qiladi.

Odoo 19 va 20 da nima oʻzgardi

Bu mavzuda 19 versiya katta oʻzgarish kiritgan. Odoo 19 dan oldin doimiy usul har harakatda real vaqtda yozuv yaratar edi, natijada hisob raqamlarida juda koʻp yozuv paydo boʻlib, ish tezligi, bosh kitobning koʻrinishi va tekshiruvga taʼsir qilardi. Odoo 19 da doimiy usul zaxira hisobiga hisob-faktura darajasida taʼsir qiladi, qolgan farqlarni yopilish yozuvi boshqaradi. Yangiliklarda yopilishning yangi interfeysi va transferni oʻtgan sanaga yozish imkoni ham tilga olinadi.

Hujjat oʻzgarishlarni jadvalda sanaydi: davriy Anglo-Sakson usul avval qoʻllab-quvvatlanmagan, 19 da toʻliq qoʻllab-quvvatlanadi, davriy kontinental usulda yopilish qoʻlda edi, endi avtomatik boʻlishi mumkin. Zaxiraning kirish va chiqish oraliq hisoblari 19 da ishlatilmaydi, shuning uchun yangilanishda ularda qolgan qoldiqlar zaxira hisobiga oʻtkazilishi kerak.

Odoo 20 yangiliklari uchta amaliy qoʻshimchani aytadi. Birinchisi, hisoblash yozuvlarini toʻgʻridan-toʻgʻri yopilish hisobotidan yaratish mumkin va ular zaxira qiymati hisobiga farq hisobi orqali oʻtmasdan taʼsir qiladi. Ikkinchisi, tovar yetkazilgandan keyin uning tannarxi oʻzgarsa, masalan yuk xarajati qoʻshilsa yoki hisob-faktura qiymati boshqacha chiqsa, yetkazishning qiymati va doimiy hisobda hisob-faktura tannarxi orqaga qarab yangilanadi. Uchinchisi, tannarx tuzatishlari “Valuation Adjustments” menyusida alohida roʻyxatga olinadi, u dasturchi rejimida koʻrinadi.

Yana bir yangilik: zaxira qoldigʻi va buxgalteriya baholashini ombor ilovasisiz yuritish mumkin. Hujjat sahifasining oʻzi “Odoo 19 yoki undan keyingi versiya uchun” deb belgilangan, shuning uchun 18 va undan oldingi qoʻllanmalardagi sozlama nomlari va yozuv sxemalari 20 ga toʻgʻri kelmasligi mumkin.

Amalda nima qilish mumkin

1. Mahsulot toifalari boʻyicha baholash usulini buxgalter bilan birga belgilang va sabablarini yozib qoʻying.
2. Doimiy yoki davriy usulni tanlashdan oldin yopilish yozuvini kim va qachon yaratishini kelishing.
3. Qabuldan keyin kelgan yuk va bojxona xarajatlarini alohida jarayon bilan tannarxga qoʻshishni belgilang.
4. Test bazada bitta mahsulot uchun uchta usulni solishtirib, farq qancha chiqishini koʻring.
5. Eski qoʻllanma bilan ishlayotgan boʻlsangiz, uni 19 va 20 hujjatlari bilan solishtiring.