Reklama qamrovi faol foydalanuvchi emas: Instagram, Facebook va TikTok raqamlari

2025-yil oktabrida Oʻzbekistonda 37,2 million aholi va 33,1 million internet foydalanuvchisi bor edi, ijtimoiy tarmoq foydalanuvchi identifikatorlari esa 14,1 million deb yozildi. Shu hisobotda Instagram uchun 14,1 million, Facebook uchun 2,30 million, TikTok uchun 2,59 million odam koʻrsatilgan. Bu sonlar koʻpincha «Oʻzbekistonda 14 million kishi Instagramdan foydalanadi» deb takrorlanadi. Hisobotning oʻzi esa bunday oʻqishdan ogohlantiradi.

Jadvaldagi raqamlar nimani bildiradi

DataReportal bu sonlarni platformalarning oʻz reklama vositalaridan oladi. Meta, TikTok va boshqalar reklama beruvchiga «shuncha odamga yetish mumkin» deb koʻrsatadigan taxminiy son aynan shu.

Hisobot bu raqamlarga uchta shart qoʻyadi. Birinchisi Metaning oʻz izohi: taxminiy auditoriya hajmi oylik yoki kunlik faol foydalanuvchining oʻrnini bosmaydi va faollikni ham koʻrsatmaydi. Ikkinchisi shuki, Meta qamrovining oʻzgarishi platforma foydalanuvchilari soni oʻzgarganini albatta bildirmaydi. Uchinchisi TikTokka tegishli: uning vositasi faqat 18 yoshdan katta odamlarni koʻrsatadi.

Reklama qamrovi nimadan farq qiladi

Meta dasturchilar uchun yozgan hujjatida bu sonni shunday tushuntiradi: tanlangan nishon va joylashuv sozlamalariga koʻra reklama nazariy jihatdan yetib borishi mumkin boʻlgan odamlar soni. U reklamani amalda necha kishi koʻrishini bildirmaydi va vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishi mumkin. Demak, bu prognoz emas, sozlamaga mos auditoriya hajmi.

Faol foydalanuvchi esa boshqa tushuncha. Meta uni investorlar uchun hisobotda alohida hisoblaydi, DataReportal esa reklama qamrovi oʻsha eʼlon qilingan faol foydalanuvchi sonlaridan farq qilishini yozadi. Bu farq toʻrt joydan kelib chiqadi.

Hisob va odam bir narsa emas

Bir odam bir platformada bir nechta hisob yuritishi mumkin, hisoblar orasida esa biznes, joy, uy hayvoni yoki tarixiy shaxs nomidagi sahifalar ham uchraydi. Kepios, yaʼni DataReportalni yuritadigan tahlil kompaniyasi, takrorlarni kamaytirishga urinadi, ammo raqam noyob odamlarni bildirmasligi mumkinligini ochiq yozadi.

Metaning oʻzi ham shu muammoni biladi. Yillik hisobotida kompaniya hisoblarni emas, odamlarni sanashga harakat qilishini, bir odamning bir necha hisobini esa model yordamida topib, bitta deb olishini tushuntiradi. Xato chegarasini dunyo boʻyicha taxminan 3 foiz deb baholaydi. 2025-yil toʻrtinchi choragida faqat qoidabuzar hisoblardan, yaʼni bot va spamdan iborat ulush 5 foizdan kam boʻlgan. Kompaniya oʻz raqamlari uchinchi tomon baholaridan usul farqi tufayli farq qilishini ham eslatadi.

Reklama hamma faol odamga koʻrsatilmaydi

Baʼzi faol foydalanuvchilarga reklama umuman koʻrsatilmaydi. DataReportal misol sifatida Facebook shaxsiy profil sahifalarini keltiradi: ularda reklama chiqmaydi. Sanksiyalar, kompaniyaning reklama siyosati yoki reklama sotish tizimining yoʻqligi ham ayrim joylarda qamrovni kamaytirishi mumkin.

Yosh chegarasi va taʼrif farqi

TikTok vositasi faqat kattalarni koʻrsatadi, Instagram raqamida esa yoshroq foydalanuvchilar ham boʻlishi mumkin. Kepios hisobotida ijtimoiy tarmoq foydalanuvchi identifikatorlari 14,1 million, shundan 18 yoshdan kattalar 12,8 million. Ayirma 1,3 million, yaʼni taxminan toʻqqiz foiz. Bu ikki raqamning oddiy ayirmasi, hisobotning oʻzida bunday jumla yoʻq.

Platforma tuzatganda raqam odamsiz oʻzgaradi

Platforma hisoblash usulini yangilasa, odamlar soni oʻzgarmasa ham raqam oʻzgaradi. DataReportal katta pasayishlarni haqiqiy foydalanishning oʻzgarishi deb oʻqimaslikni tavsiya qiladi. Instagram uchun bir yilda +41,7% ham shu ehtiyotkorlikka muhtoj, chunki 4,15 million yangi odam kelgan deb ishonch bilan aytib boʻlmaydi.

Taqqoslash uchun: shu davrda aholi 1,9 foiz, internet foydalanuvchilari ham 1,9 foiz oʻsgan, Facebook qamrovi esa 2,2 foiz. Instagram sakrashi shu fonda alohida koʻrinadi. Sababi haqiqiy yangi foydalanuvchilarmi, yangilangan hisoblash usulimi yoki ikkalasimi, hisobot buni aytmaydi. Bundan tashqari DataReportal oʻzi oʻquvchilarni oldingi yillik hisobotlar bilan oʻzgarishni qoʻlda hisoblamaslikka chaqiradi, chunki hisoblash usuli yillar davomida bir necha marta oʻzgargan.

Uchta raqamni qoʻshib boʻlmaydi

Jadvaldagi uch qamrovni qoʻshsak, 14,1 va 2,30 va 2,59 jami 18,99 million boʻladi, ijtimoiy tarmoq foydalanuvchi identifikatorlari esa atigi 14,1 million. Ayirma 4,89 million. Demak, bir xil odamlar bir necha platformada sanalgan yoki ikki raqam turli asosda hisoblangan, ikkala holatda ham yigʻindi auditoriya hajmini bildirmaydi.

DataReportal yana bir narsani eslatadi: Instagram qamrovi bilan umumiy ijtimoiy tarmoq raqami aynan bir xil, 14,1 million. Sahifa buni tushuntirmaydi, lekin umumiy raqam baʼzan faqat eng katta auditoriyali platformani hisobga olishi mumkinligini yozadi. Telegram esa hisobot sahifasida umuman tilga olinmagan, shuning uchun jadval Oʻzbekistondagi butun ijtimoiy muhitni qamramaydi.

Har platforma raqamni boshqacha sanaydi

Maʼlumot bitta hisobotdan kelgani bilan, har platformaning oʻz taʼrifi bor. Shuning uchun DataReportal raqamlarni toʻgʻridan-toʻgʻri solishtirishdan bir necha joyda ogohlantiradi. Quyidagi jadval hisobotning oʻz izohlaridan tuzilgan.

Masalan, LinkedIn raqamini Instagram raqami bilan yonma-yon qoʻyish ikkalasi bir xil oʻlchov ekanini bildirmaydi, chunki birida roʻyxatdan oʻtgan aʼzolar, ikkinchisida reklama nishoniga mos hisoblar turibdi. Ularning nisbati bozor ulushini emas, faqat ikki vositaning turlicha hisoblashini koʻrsatadi.

Kabinetdagi son va haqiqiy qamrov orasidagi qadam

Auditoriya hajmidan haqiqiy natijagacha yana bir bosqich bor. Kampaniya boshlanganda reklama maʼlum miqdorda koʻrsatiladi va koʻrsatuvlarning bir qismi bir xil odamga takror yetadi. Noyob qamrov koʻrsatuvlar sonini oʻrtacha takrorlanishga boʻlish bilan topiladi.

Gipotetik hisob. Byudjet bir million ikki yuz ming koʻrsatuv sotib oldi, oʻrtacha takrorlanish esa toʻrt. Unda reklama taxminan 300 000 odamga yetgan. Kabinet auditoriyani 600 000 deb koʻrsatgan boʻlsa, reklama uning yarmiga yetganday tuyuladi. Lekin 600 000 ning yarmi takroriy yoki nofaol hisob boʻlsa, reklama haqiqiy odamlarning barchasiga yetgan boʻlishi ham mumkin. Raqamlar mexanizmni koʻrsatish uchun oʻylab topilgan, xulosa esa umumiy: noaniq maxrajga boʻlingan qamrov foizi ham noaniq chiqadi.

Bu muammo yangi emas

2017-yilda tahlilchi Brian Wieser AQShda Facebook reklama kabinetini aholini roʻyxatga olish maʼlumoti bilan solishtirdi. Kabinet 18 yoshdan 24 yoshgacha 41 million odamni koʻrsatgan, roʻyxatga olish esa 31 millionni. 25 yoshdan 34 yoshgacha farq 60 milliondan 45 millionga edi. Facebook javob berdi: baholar reklama koʻrishga mos odamlar sonini topish uchun yaratilgan, aholi yoki roʻyxat maʼlumotiga mos kelishi uchun emas.

Bu ayblov ham, isbot ham emas, ikki maʼlumot qatorining farqi. Saboq esa aniq: reklama kabinetidagi son demografik statistika vazifasini bajarmaydi.

Qamrov haqiqiy boʻlsa ham savol qoladi

Faraz qiling, raqam toʻgʻri. Keyingi savol: bu odamlar kimlar? Karen Nelson-Field, Erica Riebe va Byron Sharp 2012-yilda ikki kundalik isteʼmol brendining Facebook obunachilarini haqiqiy xaridorlar bilan solishtirdi. Brendning xaridorlari odatdagi taqsimotga ega edi, obunachilar bazasi esa eng koʻp sotib oladiganlar tomon ogʻgan. Yaʼni qamrov katta boʻlishi yangi xaridorga yetishni anglatmaydi, bu mavzu obunachilar haqidagi alohida maqolada yoritilgan.

14,1 million reja uchun nimani anglatadi

Gipotetik misol. Kabinet sizning sozlamangiz, yaʼni shahar, yosh va qiziqish uchun 600 000 deb koʻrsatdi. Buni «600 000 kishi shu reklamani koʻradi» deb oʻqish xato. Toʻgʻri oʻqish shunday: sozlamaga mos 600 000 ga yaqin hisob bor, ularning bir qismi bir odamniki, bir qismi esa faol emas. Haqiqiy qamrovni kampaniya hisoboti koʻrsatadi, u esa byudjet va auksion natijasiga bogʻliq.

Raqam foydali boʻladigan joylar ham bor: platformalarni oʻzaro qiyoslash, nishonni toraytirganda auditoriya qanchalik kichrayishini koʻrish va kanalning mamlakatdagi taxminiy hajmini baholash. Bu yerda raqam yuqori chegara vazifasini bajaradi. Quyidagi jadval qaysi savolga qaysi raqam javob berishini koʻrsatadi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagilar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi.

1. Raqamga «reklama qamrovi» deb yozing, «foydalanuvchi» deb emas. Hisobotda manba, sana va taʼrifni koʻrsating.
2. Uch platformaning qamrovini qoʻshmang. Yigʻindi takror sanalgan odamlarni oʻz ichiga oladi.
3. Instagram oʻsishini yangi auditoriya deb talqin qilmang. Avval platforma hisoblash usulini oʻzgartirmaganini tekshiring.
4. Rejada qamrovni yuqori chegara deb oling. Haqiqiy natijani kampaniya hisoboti, oʻz saytingiz va mijozlar bazangiz koʻrsatadi.
5. Maqsadli auditoriya kattalar boʻlsa, 18 yoshgacha boʻlganlar ulushini hisobga oling. TikTok raqamlari esa faqat kattalar uchun.
6. Raqamning sanasini va hisobotning nomini yozib qoʻying. Keyingi yilgi hisobot bilan farqni qoʻlda hisoblamang, taʼrif oʻzgargan boʻlishi mumkin.
7. Qamrov bilan birga uning sifatini ham soʻrang: bu odamlar brendni allaqachon biladigan mijozlarmi yoki yangi xaridorlarmi.

Platformalar raqamni chiroyli koʻrsatishga manfaatdor, hisobotchi esa uni ehtiyotkor oʻqishga. Bu ikki rolni aralashtirmaslik reja xatolaridan saqlaydi.