Affiliate marketingda hamkor sayt sotuv keltirsa, sotuvchi komissiya toʻlaydi. Muammo shundaki, oxirgi klik hamkorga yozilganda u allaqachon xarid qilmoqchi boʻlgan odamni ham «olib kelgan» boʻlib koʻrinishi mumkin. Google esa mahsulot tavsifini sotuvchidan koʻchirib oladigan, qoʻshimcha qiymati yoʻq hamkor sahifalarni spam deb hisoblaydi. Dastur ochishdan oldin qoʻshimcha sotuvni tajribada oʻlchash va hamkor kontentining haqiqiy qiymatini tekshirish kerak.
Edelman va Brandi maqolasining kirish qismida 2005 yilda The Economist affiliate marketingni «internet reklamasining muqaddas kosasi» deb atagani eslatiladi. Sabab oddiy: sotuvchi faqat sotuv boʻlganda toʻlaydi, demak xavf yoʻqdek koʻrinadi. Ammo mualliflar shu zahoti qoʻshadi: yomon hamkorlar kuzatuv va atribusiyadagi kamchiliklardan foydalanib, haqli boʻlmagan komissiya oladi.
Affiliate qanday ishlaydi
Standart qoidada hamkor komissiya olishi uchun uch shart bajarilishi kerak: odam hamkor saytiga kiradi, hamkorning maxsus kodli havolasini bosadi va sotuvchidan xarid qiladi. Havola bosilganda sotuvchi yoki tarmoq brauzerga kichik yozuv, yaʼni cookie qoʻyadi. Odam keyinroq xarid qilsa, yozuv sotuv hamkordan keyin boʻlganini koʻrsatadi, odatda yetti kundan oʻttiz kungacha.
Ishtirokchilar toʻrtta. Sotuvchi mahsulot sotadi, hamkor havolani oʻz saytida koʻrsatadi, tarmoq bosishlar va sotuvlarni hisoblaydi, dastur menejeri esa komissiya miqdori va ruxsat etilgan usullarni belgilaydi. Sotuvchilar koʻpincha hech qachon uchrashmagan kichik hamkorlar bilan ishlaydi, mualliflar shuni xavf omillaridan biri deb koʻrsatadi.
Atribusiya tuzogʻi: sotuv baribir boʻladigan edi
Eski tasavvur shunday edi: komissiya natijaga qarab toʻlanadi, shuning uchun ortiqcha toʻlash mumkin emas. Tadqiqotlar buning teskarisini koʻrsatdi. Natijaning oʻzi, yaʼni sotuv, hamkorga yozilishi mumkin, sabab esa boshqa joyda boʻlishi mumkin.
Edelman va Brandi muhim kuzatish qiladi: affiliate firibgarligi koʻpincha allaqachon xarid qilishga yaqin turgan odamlarni topishga qurilgan. Firibgar hamkor sotuvga sabab boʻlmaydi, lekin komissiya oladi. Tuzoq shu yerda. Mualliflar toʻrtta usulni oʻrgandi:
- Reklama dasturi. Kompyuterdagi dastur foydalanuvchi sotuvchi saytiga kirganda uni hamkor havolasi orqali qayta yoʻnaltiradi.
- Cookie stuffing. Sahifa foydalanuvchi bilmagan holda unga hamkor yozuvini tushiradi. Keyingi 7 dan 30 kungacha xarid qilsa, hamkor mukofot oladi.
- Xato yozilgan domen. Hamkor sotuvchi domenining xato yozilgan nomini roʻyxatdan oʻtkazib, xato yozgan odamni oʻz havolasi orqali sotuvchiga yuboradi.
- «Sodiqlik» dasturi. Foydalanuvchi sotuvchi saytiga bevosita kirganda dastur uni hamkor havolasi orqali oʻtkazadi.
Bu usullarda sotuvchining manfaati ayniqsa ravshan buziladi, chunki u bepul keladigan sotuv uchun toʻlaydi. Yana bir usul bor: hamkor sotuvchi nomi boʻyicha qidiruv reklamasini sotib oladi, kelgan odamlarni oʻz havolasi orqali sotuvchiga yuboradi va komissiya oladi. Tajribali sotuvchilar buni koʻpincha taqiqlaydi, chunki oʻsha kalit soʻzlarni komissiyadan arzonroq sotib ola oladi.
Mualliflar 2012 yil fevral va martida AQShdagi uchta yirik tarmoqning 4523 sotuvchisini tekshirdi. Maxsus dasturlar 2 milliondan ortiq sahifani yukladi va 4815 qoidabuzar hamkorni topdi, ular 2446 sotuvchini nishonga olgan edi. Tekshirilgan sotuvchilarning qariyb yarmida firibgarlik topilmadi, eng koʻp nishonga olinganlarda esa oʻnlab holat chiqdi. Topilgan holatlar haqiqiy hajmning ancha kam qismi: mualliflar dasturlari firibgarlikning koʻpi bilan oʻndan bir qismini topgan deb baholaydi.
Eng katta ishlar eBay hamkor dasturida chiqdi. Dasturning ikki yirik hamkori, Shawn Hogan va Brian Dunning, sud hujjatlariga koʻra, foydalanuvchining bilmagan holda brauzeriga eBay yozuvini tushirgan va keyin eBay saytiga oʻzi kelgan odamlar uchun komissiya olgan. Mualliflar eBay ning ikki hamkordan yoʻqotishini 21 million dollar deb yozadi. Ayblovga koʻra ular eBay va tarmoq tekshiruvchilari bor deb hisoblagan hududlarga yozuv tushirmagan. Ikkalasi ham ayblovni tan olgan, maqola yozilganda hukm kutilgan edi. Bu ayblovlar mualliflar keltirgan sud hujjatlariga tayanadi.
Nazoratni kim olib borishi ham muhim. Aniq qoidabuzarlarni, masalan reklama dasturi va cookie stuffing ishlatuvchilarni, tarmoq va tashqi mutaxassis yaxshiroq chiqarib tashlaydi. «Chegara»dagi usullarni, masalan xato yozilgan domen va «sodiqlik» dasturini, kompaniyaning oʻz xodimlari yaxshiroq topadi. Sabab shuki, chegara usullari sotuvchi manfaatiga zid, lekin shartnomada koʻpincha aniq taqiqlanmagan.
Atribusiya muammosi faqat firibgarlik emas. Ron Berman 2018 yilgi maqolasida bir nechta nashr orqali reklama berilgan kampaniyada toʻlov oxirgi tegishga, yaʼni sotuvdan oldingi oxirgi reklamaga bogʻlansa nima boʻlishini modelda koʻrsatdi. Natija: oxirgi tegish usuli reklama koʻrsatilishini ortiqcha mukofotlaydi va koʻpincha reklama beruvchining foydasini kamaytiradi. Shapley qiymatiga asoslangan hisob esa foydani oshiradi. Bu usul har bir nashrning oʻrtacha qoʻshgan hissasini hisoblaydi.
Muallifning 2013 yilgi dastlabki variantida real kampaniya ham tahlil qilingan: Buyuk Britaniyada avtomobil ijarasi reklamasi, 13,4 milliondan ortiq odam. Saytga kirib xarid qilmagan odamlar orasida keyin ikki va undan koʻp nashr reklamasini koʻrganlarning xarid qilish ulushi reklamani koʻrmaganlarnikidan yuqori emas edi. Muallif buni nashrlar xarid qilishga moyil odamlarni nishonga olib, oxirgi tegish orqali sotuvni oʻziga yozdirishi bilan izohlaydi. Bu hisoblagan nashrlar affiliate emas, ammo mantiq shunga oʻxshaydi. Bu tahririyatning oʻxshatishi.
Quyidagi hisob gipotetik va tahririyatniki. Hamkor havolasi orqali 100 ta sotuv yozildi, oʻrtacha buyurtma 100 shartli birlik, komissiya buyurtmaning 10 foizi, yaʼni jami 1000 birlik. Jadvalda shu 100 sotuvning qanchasi hamkorsiz ham boʻlishiga qarab haqiqiy xarajat qanday oʻzgarishi koʻrsatilgan.
| Haqiqiy qoʻshimcha sotuv ulushi | Qoʻshimcha sotuvlar soni | Har bir qoʻshimcha sotuv uchun komissiya | Buyurtma qiymatiga nisbati |
|---|---|---|---|
| 100 foiz | 100 | 10 birlik | 10 foiz |
| 50 foiz | 50 | 20 birlik | 20 foiz |
| 30 foiz | 30 | taxminan 33 birlik | taxminan 33 foiz |
| 10 foiz | 10 | 100 birlik | 100 foiz |
Jadvaldagi mantiq oddiy. Hamkor sotuvlarining faqat oʻndan biri haqiqatan qoʻshimcha boʻlsa, 10 foizli komissiya amalda buyurtmaning toʻliq qiymatiga teng boʻlib qoladi.
Qoʻshimcha ulushni qanday bilish mumkin
Qoʻshimcha sotuv ulushini hamkor hisobotidan bilib boʻlmaydi. Lewis va Rao 25 ta yirik raqamli reklama tajribasini oʻrganib, reklama daromadini oʻlchash qiyinligini koʻrsatdi: daromad uchun ishonch oraligʻining medianasi 100 foiz punktdan kengroq chiqdi. Mualliflar yana bir narsani aytadi: kuzatuvga asoslangan usullarni nishonli reklamadagi tanlov siljishi jiddiy buzadi.
Chiqish yoʻli bir xil. Bermanning dastlabki variantiga koʻra reklama beruvchi nashrlardan oʻz samaradorligini tajriba bilan isbotlashni talab qilishi mumkin. Affiliate uchun bu hamkorni vaqtincha oʻchirish yoki havolani tasodifiy tanlangan guruhga koʻrsatmaslik va sotuv farqini solishtirish degani. Bu tahririyat xulosasi, bunday tajriba maqolalarda sinalmagan.
Google nuqtai nazari: thin affiliation
Google bunga alohida band ajratgan. «Thin affiliation» deb mahsulotning hamkor havolalari bilan chop etilgan, ammo mahsulot tavsifi va sharhlari sotuvchidan original kontentsiz, qoʻshimcha qiymatsiz koʻchirilgan sahifalar nomlanadi. Agar sahifa bir xil kontentni hamkorlar tarmogʻiga tarqatadigan dasturning qismi boʻlsa, u ham yupqa hisoblanishi mumkin.
Muhim ajratish bor: affiliate dasturida qatnashgan har bir sayt yupqa emas. Hujjatga koʻra yaxshi hamkor sayt mazmunli kontent yoki funksiya qoʻshadi, masalan baho haqida qoʻshimcha axborot va original sharhlar bilan. Sahifa 2026 yil 28 avgustda yangilangan. Spam siyosatining boshqa bandida ham affiliate misoli keltirilgan: avval davlat idorasi sayti boʻlgan eski domenni sotib olib, unga hamkor kontentini joylash muddati tugagan domen suiisteʼmoli hisoblanadi.
Gipotetik misol. Bir hamkor sayt mebel doʻkonining divan tavsifini oʻzgartirmay koʻchirib qoʻyadi va havola beradi. Boshqa hamkor uch xil divanni oʻzi sinab, oʻlchamlarini solishtiradi, suratga oladi va kamchiligini yozadi. Birinchi sahifa tavsifga koʻra yupqa affiliate, ikkinchisi esa hujjatdagi yaxshi hamkor misollariga yaqin.
Alohida «mahsulot sharhi» qoʻllanmasi nima qilish kerakligini aytadi: foydalanuvchi nuqtai nazaridan baholash, oʻz fotosuratlari yoki sinov natijalari, oʻlchangan koʻrsatkichlar, raqiblardan farq, bir nechta sotuvchiga havola. Hamkor havolalari koʻpincha ishlatilishi tan olinadi, ammo ularni qanday belgilash aytilmaydi va maxsus qoida uchun spam siyosatiga yoʻnaltiriladi.
Pullik havolalar uchun Google «sponsored» belgisini tavsiya qiladi, ilgari «nofollow» tavsiya etilgan va u hali ishlaydi. Hamkor havolasi bu sahifada nomi bilan tilga olinmagan. Spam siyosatining sayt obroʻsi bandida esa sahifada hamkor havolalarining toʻgʻri ishlov bilan qoʻllanishi siyosatga zid emasligi aytiladi. Demak, hamkor havolasi oʻzi jazolanmaydi, jazolanadigan narsa qiymati yoʻq sahifa. Pullik havola kabi belgilash xavfsiz yoʻl, bu tahririyat oʻqishi.
Komissiya haqida jim boʻlish mumkin emas
AQShda FTC ning tavsiyalar qoʻllanmasi moddiy aloqa auditoriya kutmaydigan boʻlsa, uni aniq va koʻzga tashlanadigan tarzda oshkor qilishni talab qiladi. Qoʻllanma misollari orasida hamkor havolasi orqali sotuvdan ulush oladigan bloger bor: u kompensatsiyani oshkor qilishi kerak. Oshkor qilish batafsil hisobot boʻlishi shart emas, lekin aloqaning mohiyatini auditoriya uning ahamiyatini baholay oladigan darajada yetkazishi kerak.
Oʻzbekistonda reklama qonuni reklamani bevosita yoki bilvosita foyda olish maqsadida tarqatiladigan axborot deb taʼriflaydi va ayrim materiallarni «Reklama» rukni ostida berishni talab qiladi. Komissiya evaziga yozilgan tavsiya shu taʼrifga tushadimi, savol qonun matnidan bevosita chiqmaydi. Blogerlar va kanal adminlari javobgarligi amaliyoti alohida maqolada koʻrib chiqilgan.
Cheklovlar
Edelman va Brandi maʼlumotni 2012 yilda yigʻgan, ish 2015 yilda chop etilgan. Bugungi tarmoqlarda bu usullar qanchalik tarqalgani ochilgan manbalarda topilmadi. Bermanning asosiy ishi nazariy model, real maʼlumot esa faqat bitta kampaniyadan olingan va u affiliate emas, koʻp nashrli reklama kampaniyasi edi, shuning uchun xulosani affiliate dasturiga koʻchirishda ehtiyot boʻlish kerak. Lewis va Rao reklama tajribalarini chakana va brokerlik kompaniyalarida oʻtkazgan, affiliate dasturlarida emas.
Oʻzbekiston bozorida affiliate dasturlarining qoʻshimcha sotuv ulushini oʻlchagan tadqiqot topilmadi. Shu sababli jadvaldagi foizlar faqat oʻz maʼlumotingizni tekshirish uchun andoza, kutiladigan natija emas.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagilar manbalardan chiqarilgan tahririyat fikri, tayyor retsept emas.
- Hamkor shartnomasiga brend nomi boʻyicha qidiruv reklamasini taqiqlovchi band qoʻshing. Edelman va Brandi tajribali sotuvchilar buni taqiqlashini yozadi, chunki ular shu kalit soʻzlarni komissiyadan arzonroq sotib ola oladi.
- Komissiya qoidasini yangi mijozga ajrating yoki mavjud mijoz uchun kamaytiring. Bu hamkorlarning baribir boʻladigan sotuvni olishini kamaytirishi mumkin.
- Kichik tajriba oʻtkazing: bir hamkorni vaqtincha oʻchiring yoki tasodifiy guruhga havolani koʻrsatmang va sotuv farqini solishtiring.
- Havola bosilgandan xaridgacha oʻtgan vaqtga qarang. Juda qisqa vaqt, ayniqsa sotuvchi saytiga kirib boʻlgandan keyin, shubhali belgi boʻlishi mumkin.
- Kontent egasi boʻlsangiz, sotuvchi tavsifini koʻchirmang. Oʻz sinovingiz, fotosuratlaringiz, taqqoslash va bir nechta sotuvchiga havola bering.
- Komissiya olishingizni sahifada ochiq yozing va havolani pullik deb belgilang.
Affiliate marketing xavfsiz koʻrinadi, chunki toʻlov sotuvdan keyin boʻladi. Lekin sotuv hamkor tufayli boʻlganmi, buni alohida tekshirish kerak. Ikkala tomon uchun ham, sotuvchi uchun ham, kontent egasi uchun ham, qoida oddiy: qoʻshimcha qiymat koʻrsatilishi va aloqa yashirilmasligi kerak.
Asosiy atamalar
- Affiliate marketing
- Hamkor sayt yoki bloger sotuvchining mahsulotini tavsiya qiladi va sotuv boʻlsa komissiya oladi.
- Hamkor havola
- Hamkorning sotuvchi saytiga olib boradigan maxsus kodli havolasi. Sotuv shu havoladan kelganini koʻrsatadi.
- Komissiya
- Sotuvdan keyin hamkorga toʻlanadigan haq. Odatda buyurtma qiymatining foizi yoki qatʼiy summa.
- Atribusiya
- Sotuvni qaysi reklama yoki hamkorga yozish qoidasi.
- Oxirgi klik
- Sotuvdan oldingi oxirgi bosish qaysi hamkordan kelgan boʻlsa, sotuv shunga yoziladi.
- Cookie
- Brauzer saqlab qoʻyadigan kichik yozuv. Affiliate tizimi uni odam qaysi hamkordan kelganini eslab qolish uchun ishlatadi.
- Cookie stuffing
- Odam bosmasdan turib uning brauzeriga hamkor yozuvini tushirib qoʻyish. Hamkor xarid qilmoqchi boʻlgan odamni ham oʻziga yozib oladi.
- Qoʻshimcha sotuv
- Hamkor boʻlmaganda sodir boʻlmaydigan sotuv. Hamkor tufayli paydo boʻlgan haqiqiy oʻsish.
- Thin affiliation
- Google atamasi: sotuvchi tavsifini koʻchirgan, original qiymat qoʻshmagan hamkor sahifalar.
- Moddiy aloqa
- Tavsiya beruvchi va sotuvchi orasidagi pul yoki boshqa foyda bilan bogʻliq aloqa. Auditoriya uni kutmasa, oshkor qilinadi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Edelman B., Brandi W. Risk, Information, and Incentives in Online Affiliate Marketing. Journal of Marketing Research, 2015, 52 (1), 1–12. Muallif saytidagi 2014 yil iyun ish qoralamasi toʻliq oʻqildi. https://www.benedelman.org/risk-information-and-incentives-in-online-affiliate-marketing/ (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Berman R. Beyond the Last Touch: Attribution in Online Advertising. Marketing Science, 2018, 37 (5), 771–792. Nashr etilgan variantdan annotatsiya, 2013 yil dastlabki variantdan real kampaniya tahlili olindi. https://doi.org/10.1287/mksc.2018.1104 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Lewis R. A., Rao J. M. The Unfavorable Economics of Measuring the Returns to Advertising. The Quarterly Journal of Economics, 2015, 130 (4), 1941–1973. Faqat annotatsiya koʻrildi. https://doi.org/10.1093/qje/qjv023 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Google Search Central. Spam policies for Google web search. Thin affiliation, Link spam va Site reputation abuse boʻlimlari. Yangilangan: 2026-08-28. https://developers.google.com/search/docs/essentials/spam-policies (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Google Search Central. Write high quality reviews. Yangilangan: 2025-12-10. https://developers.google.com/search/docs/specialty/ecommerce/write-high-quality-reviews (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Google Search Central. Qualify your outbound links to Google. Yangilangan: 2025-12-10. https://developers.google.com/search/docs/crawling-indexing/qualify-outbound-links (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- 16 CFR 255.5. Disclosure of material connections. Guides Concerning the Use of Endorsements and Testimonials in Advertising, misol 11. Cornell Legal Information Institute nusxasi. https://www.law.cornell.edu/cfr/text/16/255.5 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Oʻzbekiston Respublikasining «Reklama toʻgʻrisida»gi Qonuni, OʻRQ-776, 2022 yil 7 iyun, 5 va 18-moddalar. lex.uz. https://lex.uz/uz/docs/-6052631 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)