Onlayn nazorat-kassa mashinasi va virtual kassa naqd pul qabul qiladigan nuqtaning chekini real vaqtda soliq tizimiga yuboradi. Birinchisi qurilma, ikkinchisi dastur, lekin ikkalasi ham fiskal modul bilan ishlaydi. E-POS qonundagi tur emas, bir kompaniyaning mahsulot nomi. Tanlashda asosiy shart bitta: vosita davlat reyestrida boʻlishi kerak.
2019-yil 6-sentabrda chiqqan PF-5813-son farmon savdodagi hisob-kitob tartibini oʻzgartirdi: naqd pul qabul qiladigan nuqta sotuv maʼlumotini real vaqtda soliq organlariga yuborishi kerak boʻldi. Farmon ikki vositani nomladi, yaʼni onlayn nazorat-kassa mashinasini va virtual kassani. Sotuvchi uchun asosiy savol qurilma turida emas, chekning soliq tizimiga qanday yetib borishida. Maqola shu yoʻlni boshidan oxirigacha koʻrsatadi.
Farmon nimani oʻzgartirdi
Farmon oʻtishni bosqichlarga boʻldi. 2020-yil 1-yanvardan spirtli ichimlik, tamaki, dori vositalari va avtomobil yoqilgʻisi sotuvchilari ishga tushishi kerak edi, keyin aylanmasi katta tadbirkorlar navbat oldi, 2022-yil 1-yanvardan esa hamma ish yuritishi lozim boʻldi. Olis va yetib borish qiyin hududlar jadvaldan tashqarida qoldi, ularning roʻyxati har yil tasdiqlanadi. Kun.uz 2022-yil dekabrdagi xabarida 2022-yil 1-yanvardan hamma tadbirkor oʻtishi kerakligini eslatgan. U istisno toifalarini, masalan dehqon bozorida oʻz mahsulotini sotuvchi jismoniy shaxslarni yangilash loyihasi haqida ham yozgan. Yakuniy roʻyxat bu xabarda yoʻq, shuning uchun uni lex.uz dan tekshirish kerak.
Oʻtganlarga yengillik berildi. Fiskal xotirali kassa ishlatish, kassir daftarini yuritish va kunlik hisobotni chop etish majburiyati bekor qilindi, virtual kassaning asosiy dasturi esa bepul taqdim etildi. Chekka ham talab qoʻyildi: tovar nomi, miqdori, summasi, QQS, QR-kod va fiskal belgi boʻlmasa, chek haqiqiy hisoblanmaydi. Karta bilan toʻlovda xaridorga terminal cheki bilan birga kassa cheki ham beriladi.
Tushunchalar: kim nima qiladi
| Tushuncha | Nima | Manba |
|---|---|---|
| Onlayn nazorat-kassa mashinasi | Fiskal modulga ulanadigan qurilma; fiskal hujjat tuzadi va uni operatorga real vaqtda uzatadi | 943-son qaror, taʼriflar |
| Virtual kassa | Fiskal hujjat tuzadigan dasturiy mahsulot; fiskal modulga ulanadi va maʼlumotni operatorga real vaqtda yuboradi | 943-son qaror, taʼriflar |
| Fiskal modul | Fiskal xotira vazifasini bajaradigan va maʼlumotni kriptografik himoya qiladigan maxsus qurilma | 943-son qaror, taʼriflar |
| Operator | Soliq qoʻmitasi huzuridagi «Yangi texnologiyalar» ilmiy-axborot markazi; fiskal maʼlumotni qabul qiladi, qayta ishlaydi va saqlaydi | PF-5813, 2-band; 943-son qaror |
| Fiskal belgi va QR-kod | Fiskal belgi takrorlanmas belgilar toʻplami; QR-kod chek haqiqiyligini tekshiradi, oʻlchami kamida 30x30 millimetr | 943-son qaror, 1-ilova |
| Texnik xizmat markazi | Qurilmani oʻrnatadi va unga xizmat koʻrsatadi; davlat reyestrida turishi shart | 943-son qaror, 3-ilova |
Qoida aholidan pullik hisob-kitob qabul qiladigan barcha yuridik shaxslarga, yakka tartibdagi va oilaviy tadbirkorlarga tegishli. Qurilma yoki dastur kamida ikki imkoniyatga ega boʻlishi kerak: shtrix-kod va markirovka oʻqigichlariga ulanish hamda bank kartasi va QR-kod orqali toʻlovni qabul qilish.
Ikki vosita orasidagi farq qurilma bilan dastur farqiga tushadi, lekin virtual kassa fiskal moduldan voz kechmaydi. Qarorning texnik talablariga koʻra, fiskal modulsiz virtual kassadan foydalanish cheklangan, bitta fiskal modul esa bir vaqtda faqat bitta virtual kassaga xizmat qiladi. Fiskal modul smart-karta yoki USB kalit koʻrinishida boʻladi. Demak, «virtual» soʻzi soliq tizimidan uzoqlikni emas, chekni dasturda tuzishni bildiradi.
E-POS: qonundagi tur emas, mahsulot nomi
E-POS atamasi 943-son qarorning koʻrilgan matnida uchramaydi, farmonda ham bunday tur yoʻq. Rasmiy hujjatlar faqat ikki vositani biladi: onlayn nazorat-kassa mashinasi va virtual kassa. E-POS Systems nomli kompaniya esa oʻz saytida kassa dasturi, mobil kassa va dasturlash interfeysini taklif qiluvchi oʻzbek texnologiya kompaniyasi sifatida tanishtiriladi va «kassa, fiskalizatsiya va integratsiyalar» bilan shugʻullanishini yozadi. Bu kompaniyaning oʻz tavsifi, mustaqil tekshiruv emas.
Xulosa shunday: E-POS huquqiy tur emas, aniq bir mahsulot nomi. U virtual kassa vazifasini bajarishi mumkin, lekin faqat davlat reyestrida boʻlsagina. Soliq qoʻmitasi tadbirkorga reyestrdagi istalgan onlayn kassa yoki virtual kassani qulaylik va imkoniyatiga qarab erkin tanlash huquqini beradi. Reyestrdagi aniq yozuv bu maqolada tekshirilmadi.
Chek sotuvchidan operatorgacha qanday yuradi
Yoʻl besh qadamdan iborat va uni qonun matnidan yigʻish mumkin.
- Kassir sotuvni rasmiylashtiradi, qurilma yoki dastur chek maʼlumotini tayyorlaydi.
- Fiskal modul chekka takrorlanmas fiskal belgi beradi va maʼlumotni shifrlaydi.
- Maʼlumot real vaqtda operatorga uzatiladi, operator uni qabul qiladi, qayta ishlaydi va saqlaydi.
- Chekka QR-kod va fiskal belgi bosiladi, QR-kod esa chek haqiqiyligini tekshirish uchun xizmat qiladi.
- Soliq organlari kassadagi oldingi cheklarni soliqqa yuborilgan maʼlumot bilan solishtirib tekshirishi mumkin, operator maʼlumotni besh yil saqlaydi.
Aloqa uzilsa: ikki muddat
Internet boʻlmasa, chek oflayn rejimda berilishi mumkin. Lekin hujjatlar muddatni turlicha yozadi. Farmon maʼlumot operatorga 24 soat ichida uzatilishini talab qiladi. 943-son qarorning hozirgi tahrirdagi 31-bandi esa birinchi oflayn chekni 48 soat ichida uzatishni yozadi, texnik talablar bilan qurilma 48 soatlik oflayn ishdan keyin avtomatik bloklanadi. Band 2026-yil 23-yanvardagi 23-son qaror bilan oʻzgartirilgan. Ikkala raqam ham rasmiy manbada bor, qaysi biri ustun ekani matndan aniq emas. Doimiy internetni taʼminlash tadbirkor zimmasida, faqat provayder nosozligi bundan mustasno.
| Variant | Manba | Juma kuni soat 18:00 da aloqa uzilsa, eng kech muddat |
|---|---|---|
| 24 soat | PF-5813 | shanba, soat 18:00 |
| 48 soat | 943-son qaror | yakshanba, soat 18:00 |
Gipotetik misol bilan xavfni oʻlchaymiz. Doʻkon 9:00 dan 21:00 gacha ishlaydi va soatiga oʻrtacha 25 chek chiqaradi. Aloqa juma kuni 18:00 da uzilib, shanba kuni 18:00 da tiklansa, uzilish ichida doʻkon 3 soat juma kuni va 9 soat shanba kuni ishlaydi, yaʼni 12 soat. Bu 12 x 25, yaʼni 300 chek. Ular oflayn rejimda tuzilib, aloqa tiklangach operatorga yetishi kerak. Farmondagi 24 soatlik muddat uzilish davomiyligiga teng, shuning uchun aloqa tiklangan paytda u allaqachon tugagan boʻladi. 943-son qarordagi 48 soatlik muddat esa yana bir kunlik zaxira beradi.
Tahririyat xulosasi: xavfsiz reja qisqa muddatga qurilgani maʼqul, yaʼni aloqa tiklangan zahoti oflayn cheklarning operatorga ketganini tekshirish. Dam olish kuniga toʻgʻri kelgan uzilish eng xavfli, chunki bu kunlari chekni deyarli hech kim kuzatmaydi.
Uchinchi yoʻl: marketpleys orqali chek
943-son qaror 1a-ilovasi toʻlov elektron platforma yoki toʻlov tashkiloti orqali oʻtadigan holatni alohida tartibga soladi. Bu yerda chek maʼlumotini platformaning «virtual fiskal moduli» tasdiqlaydi. Qarorga koʻra, u operator yaratadigan noyob raqam boʻlib, unga elektron imzo ochiq kalitining sertifikati biriktiriladi. Platforma chek maʼlumotini ketma-ket raqam bilan operatorga yuboradi, operator fiskal belgi va QR-kod hosil qilib, platformaga qaytaradi. Elektron chek boʻlsa, xaridor operator chiqargan chekka havolani telefon, elektron pochta yoki shaxsiy kabinet orqali oladi. Platforma maʼlumot toʻgʻriligi uchun javob beradi va chek maʼlumotini kamida besh yil saqlaydi.
Demak, savdo nuqtasida turgan kassadan tashqari chekning yana bir qonuniy yoʻli bor. Onlayn doʻkon yoki toʻlov tizimi orqali ishlaydigan tadbirkor uchun savol boshqacha: chek qaysi platforma tomonidan va qaysi shartnoma asosida shakllanishini bilish kerak.
Reyestr, chek tarkibi va terminal
Faqat davlat reyestriga kiritilgan onlayn kassa yoki virtual kassa ishlatilishi mumkin. Soliq qoʻmitasi uch holatda qurilmani taqiqlaydi: u reyestrda yoʻq, chekda milliy katalogdagi tovar kodlarini koʻrsatmaydi yoki shtrix-kod va raqamli markirovka oʻqigichlariga ulanmaydi. Reyestrlar qoʻmita saytida yangilanib turadi, onlayn kassalar, virtual kassalar va texnik xizmat markazlari alohida yuritiladi. Chekda katalogdagi oʻlchov birligi va shtrix-kod ham boʻlishi kerak. Tahririyat xulosasi: kassa toʻgʻri ishlashi uchun mahsulot kartochkasi toʻgʻri toʻldirilgan boʻlishi kerak.
Dasturiy kassada qoʻshimcha qoidalar bor. Virtual kassaning fiskal maʼlumotga tegadigan har oʻzgarishi operator va kiberxavfsizlik markazining yangi xulosasini talab qiladi. Quyidagi uch holatda virtual kassadan foydalanib boʻlmaydi.
- Dasturning versiyasi davlat reyestrida yoʻq.
- Chekda majburiy rekvizit yetishmaydi.
- Texnik xizmat markazi bilan xizmat shartnomasi yoʻq.
Texnik xizmat markazi oʻrnatilgan har qurilmani yilda bir marta tekshirishi shart, dastur funksiyalarini oʻzboshimchalik bilan oʻzgartirishi esa mumkin emas. Demak, kassa dasturini yangilash yoki almashtirish oddiy texnik qaror emas, u reyestr va xizmat markazi bilan kelishiladigan jarayon.
22-oktabrdan: ikkilamchi fiskal hisob taqiqlanadi
943-son qarorning 4-bandi 2026-yil 20-iyuldagi 393-son qaror bilan oʻzgartirilgan va oʻzgarish 22-oktabrdan kuchga kirgan. Yangi tahrirga koʻra, farmondagi jadval muddatlari tugagach, davlat reyestridagi onlayn kassa yoki virtual kassa yonida boshqa turdagi, ikkilamchi fiskal hisob tizimlaridan foydalanish taqiqlanadi. Bandning keyingi qismi chakana savdo va umumiy ovqatlanish korxonalarining avtomatlashtirilgan hisob vositalari soliq organlari axborot tizimlari bilan ulanishi va davlat reyestriga kiritilishi shartligini aytadi. Bu qism 2022-yil 12-maydagi 255-son qaror bilan qoʻshilgan.
Qaror matni hisob dasturi bilan kassaning qanday qoidada birga ishlashini alohida sanamaydi. Agar korxonada kassadan tashqari hisob dasturi ham yuritilsa, ularning ulanishini soliq xizmatidan yozma aniqlash maʼqul. Bu tahririyat tavsiyasi.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar rasmiy matnlardan chiqarilgan tahririyat xulosasi.
- Kassa modelining davlat reyestridagi yozuvini tekshiring va nusxasini saqlang.
- Chekdagi tovar kodi va oʻlchov birligi hisob dasturidagi kartochka bilan mos kelishini bir nechta tovar misolida tekshirib oling.
- Aloqa uzilishi uchun yozma tartib kiriting: kim, qachon va necha soatdan keyin tekshiradi.
- Karta bilan toʻlovda ikkita chek berilishini kassirga muntazam eslatib turing.
- Hisob dasturi bilan kassa orasidagi ulanish 22-oktabrdan keyingi talabga javob berishini yozma aniqlang.
Kassa chekni soliqqa yetkazadi, lekin chekdagi kod va birlikning toʻgʻriligi mahsulot kartochkasiga bogʻliq. Aloqa uzilishi va ikkilamchi hisob kabi holatlar uchun yozma tartib bor-yoʻqligini oldindan tekshirgan maʼqul. Qoidalar yangilanib turgani uchun amaldagi tahrirni lex.uz dan koʻrish kerak.
Asosiy atamalar
- Onlayn nazorat-kassa mashinasi
- Chekni chiqaradigan va uni soliq tizimiga darhol yuboradigan kassa qurilmasi. U fiskal modul bilan ishlaydi.
- Virtual kassa
- Chek tuzadigan va uni soliq tizimiga yuboradigan dastur. Qurilma kabi, u ham fiskal modulga ulanadi.
- Fiskal modul
- Chek maʼlumotini himoyalaydigan va imzolaydigan kichik maxsus qurilma. U smart-karta yoki USB kalit koʻrinishida boʻladi.
- Fiskal belgi
- Har chek uchun noyob belgilar toʻplami. Uni fiskal modul beradi va chek haqiqiyligini tasdiqlaydi.
- Operator
- Cheklar maʼlumotini qabul qilib saqlaydigan davlat markazi. Bu vazifani «Yangi texnologiyalar» markazi bajaradi.
- QR-kod
- Chekka bosiladigan kvadrat belgi. Uni skanerlab chekning haqiqiyligini tekshirish mumkin.
- Texnik xizmat markazi
- Kassani oʻrnatadigan va unga xizmat koʻrsatadigan tashkilot. U ham davlat reyestrida turishi kerak.
- Davlat reyestri
- Ishlatishga ruxsat berilgan kassa modellari va xizmat markazlari roʻyxati. Roʻyxatda yoʻq vositadan foydalanib boʻlmaydi.
- Oflayn rejim
- Internet boʻlmaganda chek chiqarishni davom ettirish holati. Maʼlumot aloqa tiklangach operatorga yuboriladi.
- E-POS
- Bir kompaniyaning kassa dasturi nomi. Qonunda bunday alohida kassa turi yoʻq.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-sentabrdagi PF-5813-son farmoni: Savdo va xizmat koʻrsatish sohasidagi hisob-kitoblar tizimiga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy qilish hamda ushbu sohada jamoatchilik nazoratini kuchaytirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida. lex.uz; 1–5, 11-bandlar. https://lex.uz/en/docs/-4502381 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 23-noyabrdagi 943-son qarori: Onlayn nazorat-kassa mashinalari va virtual kassa tizimi qoʻllanilishini taʼminlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida (2026-yilgacha kiritilgan tuzatishlar bilan). lex.uz; 1-ilova 2, 4, 7, 31, 34, 40, 47, 48-bandlar, 2-ilova. https://lex.uz/ru/acts/-4603329 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasi. Onlayn-NKT tanlash tadbirkorlarning oʻz ixtiyorida, 2024-yil 16-sentabr. gov.uz. https://gov.uz/oz/soliq/news/view/22122 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- Kun.uz. Hisob-kitobni fiskal xotirali kassasiz amalga oshirishi mumkin boʻlganlar roʻyxati yangilanadi, 2022-yil 15-dekabr. Qaror loyihasi haqidagi xabar, ikkilamchi manba. https://www.kun.uz/news/2022/12/15/hisob-kitobni-fiskal-xotirali-kassasiz-amalga-oshirishi-mumkin-bolganlar-royxati-yangilanadi (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- E-POS Systems. Biz haqimizda (About). Kompaniyaning oʻz sahifasi, mustaqil tasdiqlanmagan. https://epos.uz/en/about (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)
- UzA. Savdo va xizmat koʻrsatish sohasidagi hisob-kitoblar tizimi, 2019-yil 7-sentabr. Farmon haqidagi xabar, ikkilamchi manba. https://uza.uz/ar/posts/savdo-va-xizmat-ko-rsatish-sohasidagi-hisob-kitoblar-tizimig-07-09-2019 (koʻrilgan: 23-oktabr, 2026)