Ombor harakati buxgalteriya yozuviga qanday aylanadi

Gipotetik holat. Omborga yuz dona tovar keldi, ertasi kuni qirq donasi sotildi, shuning uchun ombor dasturida qoldiq oltmish dona turibdi. Buxgalteriyada esa yetkazib beruvchining hisob-fakturasi hali kelmagan boʻlishi va qoldiq qiymati yozilmagan boʻlishi mumkin. Qaysi raqam toʻgʻri? Ikkalasi ham toʻgʻri, chunki ular boshqa-boshqa savolga javob beradi.

Ikki daftar: ombor qiymati va buxgalteriya qiymati

Odoo hujjati bu farqni ochiq tushuntiradi. Ombor ilovasi tovar qiymatini harakat boʻlgan zahoti hisoblaydi, buxgalteriya ilovasi esa hisob-faktura yoki qabul qilingan hisob kelganda yangilanadi. Har bir ombor harakati uchun alohida yozuv berish amalda juda ogʻir, shu sababli buxgalterlar yopish yozuvi bilan hisob-faktura va haqiqiy kirim-chiqim orasidagi farqni tenglashtiradi.

Qaysi harakat qiymatni oʻzgartiradi? Qabul, tayyor mahsulot va mijozdan qaytarish qiymatni oshiradi, yetkazib berish, komponentlarni sarflash, yetkazib beruvchiga qaytarish va hisobdan chiqarish esa uni kamaytiradi. Ichki koʻchirish qiymatni oʻzgartirmaydi, chunki tovar kompaniya ichida qoladi.

Qabul qilingan tovar xarid buyurtmasi qatoridagi birlik bahosi bilan baholanadi, buyurtma boʻlmasa mahsulotning joriy tannarxi olinadi. Qoldiq manfiy boʻlib qolgan hollarda tizim oxirgi maʼlum tannarxdan foydalanadi, haqiqiy kirim yozilgach esa chiqimni toʻgʻrilaydi. Demak, raqam avval taxminiy boʻladi, keyin aniqlanadi.

Davomiy va davriy hisob: BHMS 4 ikkalasini beradi

Oʻzbekistonning 4-sonli milliy standarti tovar-moddiy zaxiralarni hisobga olishning ikki tizimini beradi: davomiy va davriy. Qaysi birini qoʻllash ishlab chiqarish, savdo va xizmat xususiyatiga qarab hal qilinadi, tanlangan tizim esa kompaniyaning hisob siyosatida yozilishi kerak.

Davomiy tizimda kirim va chiqim zaxira hisoblarida tafsilot bilan yozib boriladi, shuning uchun qoldiq va sotilgan tovar tannarxini davr davomida bilib turish mumkin. Davriy tizimda esa davr mobaynida tafsilot yozilmaydi. Haqiqiy mavjudlik inventarizatsiya natijasidan aniqlanadi, tannarx esa sanoq tugamaguncha maʼlum boʻlmaydi.

Tahririyat fikri: qoldiq va tannarx kun davomida kerak boʻlsa, davomiy tizim zarur. Faqat oy oxirida natija kerak boʻlgan kichik savdoda davriy tizim ham yetadi, lekin kamomad bu yerda faqat sanoqdan keyin koʻrinadi.

Davriy tizimda tannarx hisoblash oddiy: boshlangʻich qoldiqqa davr kirimi qoʻshiladi, oxirgi qoldiq esa ayiriladi. Quyidagi hisob gipotetik.

• Boshlangʻich qoldiq: 50 dona.
• Davr davomida kirim: 150 dona.
• Inventarizatsiyada oxirgi qoldiq: 40 dona.
• Chiqib ketgan tovar: 50 + 150 − 40 = 160 dona.

Endi sotuv hujjatlari boʻyicha atigi 150 dona joʻnatilgan deb faraz qilaylik. Qolgan 10 dona qayerda? Davriy tizim buni oʻzi koʻrsatmaydi, chunki hamma yoʻqotish chiqib ketgan tovar tannarxiga qoʻshilib ketadi. Bu tahririyat izohi: davriy hisob kamomadni yashiradi, davomiy hisob esa uni qoldiq farqi sifatida ochib beradi.

IAS 2: tovar qachon aktiv, qachon xarajat

Xalqaro standart IAS 2 zaxiralarni tannarx va sof sotish qiymatidan qaysi biri kichik boʻlsa, shu qiymatda baholashni talab qiladi. Sof sotish qiymati taxminiy sotuv bahosidan tugatish va sotish xarajatlari ayirilgandagi qoldiq. Zaxira sotilganda uning balans qiymati xarajatga oʻtadi, zaxira yoʻqolsa yoki qadrsizlansa, zarar shu davrning oʻzida xarajat boʻladi.

BHMS 4 da ham xuddi shu mantiq bor. Zaxira tannarx va balans sanasidagi sof sotish qiymatidan kichigi boʻyicha koʻrsatiladi, chiqib ketgan zaxira tannarxi esa unga tegishli daromad olingan davrda xarajat boʻladi. Standart chiqib ketish sabablarini ham sanaydi: sotuv, bepul berish, ayirboshlash, muddati oʻtgani yoki shikastlangani sababli hisobdan chiqarish.

Demak, ombor harakati buxgalteriyada ikki xil yozuvga aylanadi. Kirim zaxira aktivini oshiradi. Sotuv yoki hisobdan chiqarish shu aktivni kamaytiradi va xarajat, yaʼni sotilgan tovar tannarxi paydo boʻladi. Tizimdagi avtomatik yozuvlar shu ikki qadamni takrorlaydi, qolgani sozlamaga bogʻliq.

Odoo 19: yozuv har harakatda emas, hisob-fakturada tushadi

Odoo hujjatida yangi versiyadagi muhim oʻzgarish alohida aytilgan. Odoo 19 dan oldin davomiy usul har ombor harakatida real vaqtda yozuv berardi, bu esa buxgalteriyada juda koʻp satr hosil qilar, ishlashni sekinlashtirar, bosh kitobni tushunishni va auditda yozuvlarni kuzatishni qiyinlashtirardi.

Odoo 19 dan boshlab davomiy usul zaxira hisobiga hisob-faktura darajasida taʼsir qiladi. Yopish yozuvi esa hali kelmagan hisoblar, hali chiqarilmagan hisob-fakturalar, kechiktirilgan daromad va oldindan toʻlangan xarajatlar kabi farqlarni qamrab oladi. Hujjatning taqqoslash jadvaliga koʻra, Odoo 19 davriy usulning kontinental turi uchun avtomatik yopishni qoʻshgan, anglo-sakson turini toʻliq qoʻllab-quvvatlaydi va Odoo 18 ga qaraganda kamroq yozuv berib, tezroq ishlaydi.

Tahririyat izohi: bu oʻzgarish amaliy maʼnoga ega. Har sotuv va har koʻchirish bosh kitobda alohida iz qoldirsa, kuniga yuzlab harakat boʻlgan omborda bosh kitob ombor jurnaliga aylanib qoladi va buxgalter asosiy raqamni uning ichidan izlaydi. Yangi tartibda bosh kitob hujjatlar boʻyicha yozuvni koʻrsatadi, harakatlarning tafsilotini esa ombor hisoboti saqlaydi.

Ikki usul farqi quyidagicha. Davriy usulda xaridlar hisob-fakturada xarajat turi boʻyicha yoziladi, zaxira qiymati esa yopish yozuvida yangilanadi. Davomiy usulda xarid aktiv sifatida zaxiraga yoziladi, xarajat esa tovar sotilganda, sotilgan tovar tannarxi sifatida tan olinadi. Hujjat davriy usulni Yevropa uchun, davomiy usulni AQSh va Hindiston kabi anglo-sakson mamlakatlari uchun mos amaliyot deb ataydi.

Ishlatiladigan hisoblar ham roʻyxatga olingan: zaxira hisobi mahsulot toifasida, zaxira oʻzgarishi hisobi zaxira hisobida, xarajat yoki sotilgan tovar tannarxi hisobi mahsulot yoki toifada, inventarizatsiya tuzatishi esa yoʻqotish joyida belgilanadi. Hujjatga koʻra, yopish yozuvi kichik kompaniyalarda odatda yilda bir marta, kattalarida oyda bir marta tushiriladi.

Bir tovar, toʻrt kun: ikki daftar qanday ajraladi

Quyidagi jadval gipotetik. U davomiy usulni oladi va yuz dona tovar har biri oʻn shartli birlikdan kelganini faraz qiladi. Jadval hujjatdagi mantiqni koʻrsatadi: xarid hisob-fakturada aktivga, sotuv esa mijoz hisob-fakturasida xarajatga tushadi.

Birinchi va beshinchi kunlarda farq paydo boʻladi. Hujjat birinchisini hali kelmagan hisob, ikkinchisini hali chiqarilmagan hisob-faktura deb ataydi. Ikkalasi ham xato emas, hujjat yetib kelmagan vaqtning natijasi, yopish yozuvi esa aynan shu vaqt farqini yigʻib beradi.

Qiymatni hisoblash usuli yozuv summasini oʻzgartiradi

Odoo ombor qiymatini uch usuldan biri bilan hisoblaydi: standart tannarx, oʻrtacha tannarx va FIFO. Standart usulda birlik tannarxi qoʻlda yangilanadi, oʻrtacha usulda har kirimdan keyin hamma birliklarning oʻrtacha qiymati qayta hisoblanadi, FIFO esa har kirimning tannarxini alohida qatlam sifatida saqlaydi.

Yozuv summasi shu tanlovga bogʻliq. Bir xil tovar bir xil bahoda sotilgan boʻlsa ham, usul boshqacha boʻlsa tannarx va foyda ham boshqacha chiqadi. Terish tartibi esa bu hisobga taʼsir qilmaydi: hujjat ochiq yozadi, LIFO va FEFO faqat qaysi tovar birinchi olinishini belgilaydi, baholash usulini oʻzgartirmaydi. Bu farq alohida maqolada batafsil koʻrilgan.

Hisobdan chiqarish va tuzatishlar

Ombor tuzatishi qiymatni aynan qanday oʻzgartiradi? Odoo hujjatiga koʻra, qiymat tannarx bilan sonlar farqining koʻpaytmasi qadar oʻzgaradi, brak ham qiymatni kamaytiradi. Buxgalteriya tomonda tuzatish yoʻqotish joyiga belgilangan hisobga tushadi.

Gipotetik misol. Inventarizatsiyada uch dona tovar yetishmadi, birlik tannarxi oʻn shartli birlik. Tuzatish qiymatni oʻttiz birlikka kamaytiradi va shu summa yoʻqotish hisobiga tushadi. Ombor qiymatida bu oʻzgarish tuzatish qilingan zahoti koʻrinadi.

BHMS 4 chiqib ketish sabablarini alohida sanaydi, muddati oʻtgan, kam chiqqan yoki shikastlangan tovarni hisobdan chiqarish ular orasida. Demak, dasturda har bir tuzatishning sababi yozilgan boʻlishi kerak. Sababsiz tuzatish keyin audit paytida savol tugʻdiradi.

Oʻzbekiston: nimani alohida tekshirish kerak

Standartdagi qoidalar universal, hisob raqamlari esa mahalliy. Odoo hujjati zaxira hisobini va sotilgan tovar tannarxi hisobini mahsulot toifasida belgilashni aytadi. Qaysi raqam aynan qaysi toifaga mos kelishi Oʻzbekistonning amaldagi hisobvaraqlar rejasidan olinishi kerak, buni maqola koʻrib chiqmaydi. Tahririyat tavsiyasi: hisobvaraqlarni bir marta, bosh buxgalter bilan kelishib, tovar toifalari boʻyicha belgilang.

Dastur nimani tuzata olmaydi

Dastur kirim qiymatini hujjatdan oladi, shuning uchun hujjatdagi son notoʻgʻri boʻlsa, qiymat ham notoʻgʻri boʻladi. Qoldiq soni haqiqatdan farq qilsa, qiymat ham farq qiladi, chunki qiymat sonning koʻpaytmasi. Ombor sonini sanash hisobning boshi.

Manfiy qoldiq ham alohida eʼtibor talab qiladi. Tizim uni oxirgi tannarx bilan baholab turadi va keyingi kirimda toʻgʻrilaydi. Sotuv kirimdan oldin yozilgan boʻlsa, oy oxiridagi hisobotda tannarx vaqtincha taxminiy qoladi, buni oldindan bilish va oy yopilishidan oldin tekshirish kerak.

Amalda nima qilish mumkin

Bu qadamlar tahririyat mulohazasi va manbalardan chiqarilgan.

1. Hisob siyosatida davomiy yoki davriy tizimni aniq yozing. BHMS 4 buni talab qiladi.
2. Dasturdagi ombor qiymati va buxgalteriya qiymati orasidagi farqni oy oxirida solishtiring va sababini yozib qoʻying.
3. Hisob raqamlarini mahsulot toifasi boʻyicha bir marta belgilab, keyin oʻzgartirmang.
4. Inventarizatsiyani ikki daftar uchun ham asos deb qarang: son tuzatilmasa, qiymat ham tuzalmaydi.
5. Dastur versiyasini tekshiring. Odoo 19 dan oldingi qoʻllanmalarda yozuvlar boshqacha tushadi.