FIFO, FEFO va partiya hisobi: jismoniy oqim va hisob-kitob usuli

Odoo hujjatining qiymatlash boʻyicha varagʻida bitta eslatma bor. Tovarni ombordan LIFO tartibida, yaʼni oxirgi kirgani birinchi chiqadigan qilib terib olish mumkin. Qiymatni esa oʻrtacha tannarx bilan hisoblash kerak boʻladi, chunki IFRS LIFOni ruxsat etmaydi. Bir jumlada ikki xil “oxirgi” uchrayapti. Biri javondagi qaysi quti olinishini hal qiladi, ikkinchisi hisobotga qaysi tannarx yozilishini. Ularni bitta soʻz bilan atash omborda ham, buxgalteriyada ham chalkashlik keltirib chiqaradi.

Ikki savol: nima olinadi va nima yoziladi

Birinchi savol jismoniy: ombordan qaysi birlik chiqadi. Odoo buni chiqarish strategiyasi deb ataydi. U ombordan qaysi mahsulot va qachon olinishini belgilaydi. Masalan, tez buziladigan mahsulotda yaroqlilik muddati eng yaqin tovarni birinchi terish ozuqa isrofini kamaytiradi. Ikkinchi savol hisobiy: chiqib ketgan birlikning tannarxi qancha deb yoziladi va qoldiq qancha turadi. Buni xarajat formulasi hal qiladi. Hujjat ikkalasini ochiq ajratadi: chiqarish strategiyalari faqat qaysi mahsulot birinchi terilishiga taʼsir qiladi, qiymatlash usuliga emas.

IAS 2: ikki formula, LIFO yoʻq

IAS 2 — zaxiralar boʻyicha moliyaviy hisobotning xalqaro standarti. U zaxiralar tannarxini aniqlash va keyin uni xarajat sifatida tan olish boʻyicha yoʻriqnoma beradi. Standartni avval IASC 1993 yil dekabrida chiqargan, IASB uni 2001 yil aprelida qabul qilgan, 2003 yil dekabrida esa qayta koʻrib chiqqan. Standart ikki guruh birlikni ajratadi. Oʻzaro almashtirib boʻlmaydigan birliklar uchun ularning oʻz tannarxi qoʻllanadi, bu aniq tannarx deyiladi. Oʻzaro almashtiriladigan birliklar uchun FIFO yoki oʻrtacha tortilgan formula tanlanadi.

2003 yildagi qayta koʻrishda IASB LIFOni olib tashladi. Asoslash hujjatiga koʻra, avvalgi tahrir, unga ilova SIC-1 hujjati bilan birga, FIFO yoki oʻrtacha tortilgan formulani asosiy usul, LIFOni esa ruxsat etilgan muqobil qilib qoldirgan edi. Kengash LIFOni zaxiralarning haqiqiy oqimini odatda ishonchli aks ettirmaydigan usul deb baholadi. U LIFOni koʻpincha soliq sabablari harakatga keltirishini qayd etdi va soliq mulohazalari buxgalteriya usulini tanlash uchun yetarli asos emasligini yozdi.

Asoslash hujjatidagi bitta joy jismoniy va hisobiy oqimni ajratishda ayniqsa foydali. Ayrim javob beruvchilar aytgan edi: koʻmir uyumi yoki metall parchalari uyumida LIFO haqiqiy jismoniy oqimni aks ettiradi. Kengash javob berdi: bunday zaxiralarni baholash haqiqiy jismoniy oqim xarajatlarga bevosita moslashtiriladigan yondashuvga amal qiladi va bu LIFOdan boshqa usul. Shuningdek qaror LIFOga oʻxshash oqimni aks ettiruvchi aniq tannarx usullarini taqiqlamaydi. Oʻrtacha tortilgan formula esa jismoniy oqimni hech bir tartibga bogʻlamaydi, ammo standart uni FIFO bilan bir qatorda ruxsat etadi. Demak, formula jismoniy oqimning aksi boʻlishi shart emas.

Bir xil kirim, ikki formula: sonlar bilan

Farqni Odoo hujjatidagi misol bilan koʻrish oson. Birlik qiymatlari shartli. Avval 8 birlik 10 dan kirim boʻldi, keyin 4 birlik 16 dan, soʻng 10 birlik chiqarildi. FIFOda chiqayotgan 10 birlikka avval kirgan 8 birlik 10 dan va keyingi kirimdan 2 birlik 16 dan yoziladi: 8×10 + 2×16 = 112. Oʻrtacha formulada esa ikkinchi kirimdan keyin birlik qiymati 144 / 12 = 12 boʻladi va chiqish 10×12 = 120 deb yoziladi.

Yigʻindi oʻzgarmaydi. Formula faqat qiymat qaysi bandda koʻrinishini oʻzgartiradi:

• 144 kirim qiymati ikkala usulda ham sotilgan tannarx bilan qoldiq orasida boʻlinadi. Formula faqat 8 shartli birlikning qiymatini “sotilgan tannarx” bandidan “qoldiq” bandiga koʻchiradi. Xarid qiymati oʻsib borgan bu misolda FIFO sotilgan tannarxni pastroq, qoldiqni yuqoriroq koʻrsatadi.
• Xarid qiymati tushib borganda tomonlar almashadi. Shuning uchun usul hisob siyosatida yoziladi.
• BHMS 4 esa hisobot yili davomida har bir zaxira guruhi uchun bitta usul qoʻllanishini talab qiladi. Bu pastda koʻrsatilgan.

Qadoqdagi sana: partiya raqami, yaroqlilik muddati va eng yaxshi isteʼmol sanasi

FIFO va FEFO uchun tizimga ikki narsa kerak: birlik qaysi partiyaga tegishli va partiyaning sanasi qanday. GS1 General Specifications standarti, 26.0 reliz, 2026 yil yanvar, bu maʼlumotni qoʻllanish identifikatorlari bilan kodlaydi. Identifikator 10 partiya yoki lot raqamini bildiradi. U buyumni ishlab chiqaruvchi kuzatuv uchun muhim deb hisoblagan maʼlumotga bogʻlaydi. Bu ishlab chiqarish partiyasi, smena, stanok raqami, vaqt yoki ichki ishlab chiqarish kodi boʻlishi mumkin. Maʼlumot oʻzgaruvchan uzunlikda, 20 belgigacha.

Standart ikkita ehtiyotkor eslatma qoʻshadi. Birinchisi: partiya raqami savdo birligining yagona identifikatsiyasi qismi emas, u GTIN bilan birga qayta ishlanadi. GTIN — mahsulot turining xalqaro raqami. Ikkinchisi: bir mahsulot turli joyda ishlab chiqarilsa, bitta GTIN uchun partiya raqamlarining takrorlanmasligiga brend egasi va ishlab chiqaruvchi javobgar. Demak, partiya raqamining oʻzi mahsulotni aniqlamaydi. U faqat GTIN bilan juft boʻlganda maʼnoga ega.

Sanalar uchun ikkita alohida identifikator bor. Identifikator 15 — eng yaxshi isteʼmol sanasi. Qadoqdagi bu sana mahsulot maʼlum sifat xususiyatlarini saqlaydigan davrning oxirini bildiradi, garchi undan keyin ham u ijobiy sifatlarini saqlashi mumkin. U asosan isteʼmolchiga axborot sifatida ishlatiladi va meʼyoriy talab boʻlishi mumkin. Identifikator 17 — yaroqlilik muddati. U isteʼmol yoki foydalanish chegarasini belgilaydi. Oziq-ovqatda undan keyingi foydalanish bevosita sogʻliq xavfini, farmatsevtik mahsulotda esa vositaning samarasizligi orqali bilvosita xavfni anglatishi mumkin.

Sana YYMMDD koʻrinishida yoziladi, yaʼni yil, oy va kun ikkitadan raqam bilan. Kun koʻrsatilishi shart boʻlmaganda kun maydoni ikkita nol bilan toʻldiriladi va qator oyning oxirgi kuni deb oʻqiladi. Sogʻliqni saqlash mahsulotlari uchun 2025 yil 1 yanvardan boshlab kun maydonida nol qoʻyilmaydi, haqiqiy kun yoziladi. Ombor tizimi uchun bu tafsilot muhim: “00” ni oddiy kun deb oʻqiydigan import sanani notoʻgʻri talqin qiladi.

Odoo mahsulot kartasida toʻrtta sanani ajratadi:

• Yaroqlilik muddati: qabul qilinganidan keyingi kunlar soni, shundan keyin tovar xavfli boʻlishi mumkin.
• Eng yaxshi isteʼmol sanasi: yaroqlilik muddatidan necha kun oldin sifat pasaya boshlaydi.
• Olib tashlash sanasi: muddatdan necha kun oldin tovarni zaxiradan chiqarish kerak.
• Ogohlantirish sanasi: ogohlantirish qachon beriladi.

Qiymatlar kiritilsa, zaxira sanalari avtomatik hisoblanadi. Boʻsh qoldirilsa, sana va partiyani qabul qilish yoki yetkazish paytida qoʻlda berish ham, keyin oʻzgartirish ham mumkin. GS1 sanasi esa ishlab chiqaruvchi qadoqqa bosgan sana. Ikkalasi mos kelmasa, tizim bir sanani, javondagi quti boshqasini koʻrsatadi. Qaysi biri asosiy ekani qabul qilish qoidasida yozilishi kerak. Bu tahririyatning mantiqiy xulosasi, hujjatdagi qoida emas.

FEFO Odooda: sana boʻyicha terish

Odoo beshta strategiyani sanaydi, uchtasi bu mavzuga tegishli. FIFO kirim sanasi boʻyicha eng avval kirganni, LIFO eng oxirgi kirganni, FEFO esa olib tashlash sanasi boʻyicha muddati eng avval tugaydiganni tanlaydi. FIFO standart strategiya: joyda yoki mahsulot toifasida strategiya koʻrsatilmasa, FIFO ishlaydi. Strategiya saqlash joyiga yoki mahsulot toifasiga qoʻyiladi. Ikkalasida turlicha boʻlsa, toifadagi majburiy chiqarish strategiyasi ustun keladi. FEFO uchun partiya va seriya raqamlari hamda yaroqlilik muddatlari sozlamalari yoqilgan, mahsulot esa partiya yoki seriya boʻyicha kuzatilgan boʻlishi kerak.

Olib tashlash sanasi shunday hisoblanadi: qabul qilingan sanaga yaroqlilik muddati kunlari qoʻshiladi, undan olib tashlash kunlari ayiriladi. Hujjat misolida tuxum uchun yaroqlilik 30 kun, olib tashlash muddatdan 15 kun oldin. 1 yanvarda kelgan partiyaning muddati 31 yanvar, olib tashlash sanasi esa 16 yanvar.

Terish misolida uchta partiya bor: 1-partiyada 5, 2-partiyada 2, 3-partiyada 1 karton. Olib tashlash sanalari mos ravishda 24 dekabr, 31 dekabr va 7 yanvar. Buyurtma 6 karton soʻraganda FEFO 1-partiyadan 5 kartonni, 2-partiyadan 1 kartonni oladi. Hujjat misolida buyurtma 9 dekabrda tasdiqlanadi, yaʼni uchala partiyaning olib tashlash sanasi hali kelmagan. Muddati oʻtib ketgan partiya bilan nima boʻlishi bu sahifada yozilmagan. Shuning uchun bu savolga javobni sozlama va sinov orqali tekshirish kerak.

Partiya darajasida qiymat

FEFO terish tartibini beradi. Partiyaning oʻz tannarxi boʻlishi esa alohida sozlama. Odoo 20 da mahsulotni partiya yoki seriya boʻyicha kuzatganda “partiya boʻyicha qiymatlash” katakchasi paydo boʻladi. Toifaning qiymatlash usuli FIFO yoki AVCO boʻlishi shart. Hujjat bu imkoniyatni uch maqsad bilan bogʻlaydi: xarid tannarxini partiya boʻyicha solishtirish, ishlab chiqarilgan mahsulotning haqiqiy tannarxini ishlatilgan komponentlarning real qiymatidan hisoblash va uzoq turib qolgan partiyalarni alohida qadrsizlantirish.

Hujjatdagi misolda 1-kuni 10 qiymatli bitta birlik 1-partiya sifatida, 2-kuni 20 qiymatli bitta birlik 2-partiya sifatida kiradi. Mahsulot kartasidagi oʻrtacha qiymat 15 boʻladi. Inventarizatsiya tuzatishi bilan yangi 3-partiya yaratilsa, unga kartadagi 15 beriladi. Mavjud 1-partiya miqdori oshirilsa, qoʻshimcha birlik shu partiyaning oxirgi qatlami, yaʼni 10 boʻyicha baholanadi. Bir xarid buyurtmasida bir nechta partiya boʻlsa, qabul paytida ularning boshlangʻich qiymati bir xil boʻladi. Partiyalar qiymatini keyin qoʻlda tuzatish mumkin.

Oʻzbekistonda: BHMS 4 va uchta usul

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti, 4-sonli BHMS “Tovar-moddiy zaxiralar”, Moliya vazirining 2020 yil 28 maydagi 24-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan. U 2020 yil 30 iyunda Adliya vazirligida 3259-son bilan roʻyxatdan oʻtgan. lex.uz da 2021 yil 28 iyul va 2025 yil 11 fevral tahrirlari ham koʻrsatilgan. Standartning 62–67-bandlari qiymatni aniqlash qoidalarini beradi:

• 62-band: zaxira qoldigʻi va chiqib ketayotgan zaxiralar qiymati uchta usuldan biri bilan aniqlanadi. Bular tegishli birlikning identifikatsiyalangan tannarxi, oʻrtacha tortilgan qiymat, standartda AVECO deb qisqartirilgan, va FIFO.
• 63-band: har bir zaxira guruhi, yaʼni turi boʻyicha hisobot yili davomida qiymatni aniqlashning faqat bitta usuli qoʻllanadi. Tanlov hisob siyosatidagi izchillikdan kelib chiqadi.
• 64-band: qimmatbaho metallar kabi alohida tartibda ishlatiladigan, bir-birining oʻrnini bosmaydigan zaxiralar hamda maxsus loyihalar uchun moʻljallangan zaxiralar identifikatsiyalangan tannarx boʻyicha baholanadi.
• 65-band: oʻrtacha tortilgan qiymat davr boshidagi qoldiq va davr davomida kelgan birliklarning umumiy tannarxini umumiy miqdoriga boʻlib topiladi. U tashkilot tanlagan usulga qarab davriy yoki har bir yangi partiya kelganda hisoblanishi mumkin.
• 66-band: FIFOda chiqib ketayotgan birliklar tannarxiga birinchi navbatda avval xarid qilingan yoki ishlab chiqarilgan zaxiralar qiymati kiradi. Davr oxiridagi qoldiq oxirgi xarid qilingan birliklardan tashkil topadi.
• 67-band: qabul qilingan usul tashkilotning hisob siyosatida aks etishi kerak.

Matnda LIFO yoʻq: standartning toʻliq matnida bu atama uchramaydi. Odooning oʻrtacha tannarx jadvalida oʻrtacha har kirimda qayta hisoblanadi, yaʼni 65-bandning ikkinchi variantiga mos keladi.

Tizim nimani nazorat qila olmaydi

Odoo FEFO strategiyasi terish roʻyxatida qaysi partiya koʻrsatilishini hal qiladi, lekin terib oluvchi boshqa qutini olganini tizim oʻzi bilmaydi. Bu tahririyatning mantiqiy xulosasi. Buni aniqlash skaner bilan tasdiqlash qoidasiga bogʻliq. GS1 ning partiya va yaroqlilik muddati identifikatorlari bu tasdiq uchun kerakli maʼlumotni qadoqda beradi, lekin uni oʻqish va solishtirish omborning oʻz qoidasi boʻlib qoladi.

Shu yerda ikki hujjat turi paydo boʻladi. Buxgalteriyada tannarx usuli hisob siyosatiga yoziladi va auditor undan soʻraydi, bu BHMS 4 ning 67-bandi. Omborda terish tartibi ombor qoidasiga yoziladi va uni javondagi xodim bajaradi. Ular bir-birini oʻzgartirmaydi. Odoo hujjatiga koʻra LIFO bilan terib, oʻrtacha tannarx bilan yozish mumkin. Xuddi shunday FEFO bilan terib, FIFO formulasi bilan yozish ham mumkin. Hisobot tomoni standart va hisob siyosati bilan cheklanadi, terish tomoni ombor qoidasi bilan.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar yuqoridagi manbalardan chiqarilgan. Ular tahririyat mulohazasi:

1. Ombor qoidasini va hisob siyosatini ikki alohida hujjatga yozing: birinchisi nima terilishini, ikkinchisi tannarx qanday yozilishini belgilaydi.
2. Har bir zaxira guruhi uchun bitta tannarx usulini tanlang va uni hisob siyosatida koʻrsating.
3. Qabul qilish qoidasida qaysi sana asosiy ekanini yozing: qadoqdagi sanami yoki tizimda hisoblangan sanami.
4. Muddati oʻtib ketgan partiya bilan nima qilinishini sozlama va sinov orqali tekshiring.
5. Terib oluvchi toʻgʻri qutini olganini skaner bilan tasdiqlash qoidasini belgilang.