Kichik biznes uchun avtomatlashtirish yoʻli: qaysi tartibda boshlash kerak

Yevropa Ittifoqida 10–49 xodimli korxonalarning 41 foizi ERP, yaʼni korxona ishini bitta dasturda yuritadigan tizimdan foydalanadi, 250 va undan koʻp xodimli korxonalarda esa bu ulush 89 foizga yaqin. Farq deyarli 48 punkt. Shundan kichik korxona orqada qolgan, degan xulosa chiqarish oson. Lekin boshqa tadqiqot teskari rasmni koʻrsatadi: McKinsey soʻrovida 100 dan kam xodimli tashkilotlardagi respondentlar oʻzgarishni muvaffaqiyatli deb aytish ehtimoli boʻyicha 50 mingdan ortiq xodimli tashkilotlardan 2,7 baravar oldinda boʻlgan.

Demak, gap kuchda emas, tartibda. Kichik korxonada pul ham, vaqt ham, loyihani yurgizadigan odam ham kam, shuning uchun bitta notoʻgʻri tanlov butun yillik kuchni yeb qoʻyishi mumkin. Asosiy savol «qaysi dasturni olamiz» emas. Savol boshqacha: birinchi qaysi ishni oʻzgartiramiz va undan keyin nima keladi?

Raqamlar nimani aytadi va nimani aytmaydi

Eurostat soʻrovi faqat kamida 10 xodimli korxonalarni qamraydi, yaʼni oʻntadan kam odam ishlaydigan mayda korxonalar unga kirmaydi. Kichik toifa 10–49, oʻrta toifa 50–249 xodimli korxonalardir. ERP ulushi toifa boʻyicha izchil oʻsadi: kichiklarda 41,08, oʻrtalarda 69,93, kattalarda 88,71 foiz. Mijozlar bilan ishlash dasturlarida manzara oʻxshash, kichiklarda 24,69, kattalarda 65,43 foiz. Bu Yevropa Ittifoqi raqamlari. Oʻzbekiston kichik biznesi uchun shunday solishtirma raqam bu maqola uchun topilmadi, shuning uchun uni mahalliy holatga koʻchirib boʻlmaydi.

McKinsey raqami ham ehtiyot talab qiladi. Soʻrovda 1 793 kishi qatnashgan, 2,7 esa ikki guruhning nisbati, mutlaq ulush emas. Javoblar respondentlarning oʻz bahosi, bu maqola uchun oʻqilgan matnlar esa kichik tashkilotlar nega oldinda boʻlganini ochiq tushuntirmaydi. Qaror qilish tezroq, kelishish osonroq boʻlishi mumkin, lekin bu tahririyat taxmini, dalil emas.

Birinchi qadam: ogʻriqni vaqt bilan oʻlchash

Dastur tanlashdan oldin vaqt qayerda yoʻqolayotganini sanash kerak, buning uchun esa bir hafta oddiy daftar yuritish yetadi. Quyidagi misol gipotetik, raqamlar oʻylab topilgan: 12 xodimli savdo kompaniyasi, kuniga 40 buyurtma, oyda 22 ish kuni.

Eng katta qator buyurtmani ikki joyga yozish. U kuniga 200 daqiqa, oyiga taxminan 73 soat oladi: 200 ni 22 ga koʻpaytirib, 60 ga boʻlsak shu chiqadi. Oy yakuni hisoboti oyiga bir marta tuziladi, lekin undagi xato butun oyning raqamini buzadi.

Tanlashda uchta savol yordam beradi: ish qanchalik tez-tez takrorlanadi, bir martada qancha vaqt oladi va xato qilinsa kim zarar koʻradi. Dastlabki ikkitasiga jadval javob beradi, uchinchisini korxona egasi oʻzi biladi. Xatosi mijozga yetib boradigan ish, vaqti kam boʻlsa ham, roʻyxatda yuqoriga chiqadi. Tanlash mezonlari alohida maqolada batafsil yozilgan.

Ikkinchi qadam: avtomatlashtirishdan oldin qisqartirish

Michael Hammer 1990 yilda Harvard Business Review jurnalidagi maqolasiga «Avtomatlashtirma, yoʻq qil» degan nom qoʻygan. Agile manifestining tamoyillaridan biri ham shunga yaqin: soddalik, yaʼni bajarilmaydigan ishni koʻpaytirish sanʼati, muhim.

Jadvaldagi misolga qaytaylik. Buyurtma ikki joyga yozilishining sababi bor, lekin u koʻpincha eskirgan boʻladi: bir vaqtlar bitta joyga ishonib boʻlmagan, shu odat qolib ketgan. Ikkinchi yozuvni olib tashlash dastur qoʻymasdan 200 daqiqani qaytarishi mumkin. Har qadam uchun uchta savol yetadi: nega bor, kim foydalanadi, oʻchirsak nima buziladi?

Uchinchi qadam: maʼlumot avval, dastur keyin

Thomas Davenport 1998 yilda tayyor korxona dasturlarining vaʼdasini shunday taʼriflagan: kompaniyadagi butun axborotni uzluksiz birlashtirish. Vaʼda jozibali, lekin u axborotning oʻzi birlashishga tayyor boʻlsagina ishlaydi. Mijoz uch joyda uch xil yozilgan boʻlsa, dastur bu uch yozuvni oʻzi bitta qilib bermaydi.

Shu sababli uchinchi qadam kichik va aniq: bitta mijozlar roʻyxati, bitta mahsulotlar roʻyxati, har biriga yagona kod va javobgar odam. Sinov oddiy. Bitta mijozning telefon raqami oʻzgardi, deylik, nechta faylda tuzatish kerak? Birdan koʻp chiqsa, maʼlumot hali yigʻilmagan. Gipotetik hisob: 50 mijoz bir oyda raqamini oʻzgartirsa va raqam 4 faylda turgan boʻlsa, oyiga 200 ta tuzatish kerak, bitta roʻyxatda esa atigi 50 ta.

Toʻrtinchi qadam: bitta oqim bilan asosiy tizimga oʻtish

Asosiy tizim korxona ishining oʻzagi: sotuv, ombor va toʻlov shu yerda yuradi. Frederick Brooks 1986 yilgi maqolasida dasturiy tizimni qurish emas, oʻstirish kerak, deb yozgan. Tizim avval ishga tushadi, hatto deyarli hech narsa qilmasa ham, keyin boʻlak-boʻlak toʻldirib boriladi. Natijada har bosqichda ishlaydigan tizim boʻladi, ishlayotgan tizimni koʻrgan jamoaning ishtiyoqi esa ortadi.

Bu gap dasturchilar uchun yozilgan, lekin mantiq korxonaga ham mos keladi. Birinchi oqim, masalan buyurtmadan toʻlovgacha boʻlgan yoʻl, tizimda ishlab tursin. Qolgan ishlar eski vositalarda qolaveradi va navbati kelganda koʻchiriladi.

Qurish yoki sotib olish masalasida Brooks aniq: tayyor dastur odatda yaxshiroq hujjatlashtirilgan va yaxshiroq qoʻllab-quvvatlanadi, asosiy savol esa paketning vazifaga mosligi. Kichik korxona uchun amaliy xulosa shu: avval tayyor yechim, oʻzi yozdirish esa paket uddalay olmagan joyda.

Eski jadvallarni bir kunda oʻchirmaslik kerak. Martin Fowler buni qirrali anjir oʻxshatmasi bilan tushuntiradi: 2001 yilda Kvinslend oʻrmonida koʻrgan anjir daraxtga oʻxshab, yangi tizim eskisining yonida oʻsadi va vazifalarni asta-sekin oʻziga oladi. Boʻlaklar kichik boʻlgani uchun yangisini joriy etishdagi xavf ham kichik.

Odoo 19 rasmiy hujjati ham shu mantiqqa mos keladi. Ilovalar ilovalar panelidan birma-bir yoqiladi, baʼzi ilovalar esa boshqalarini ham oʻzi bilan olib keladi. Shu uchun hujjat oʻzgarishni avval sinov muhitida tekshirishni, ilovani oʻchirishdan oldin esa nusxa bazada sinab koʻrishni maslahat beradi. Birinchi oqim uchun buni shunday qoʻllash mumkin: kerakli ilovani sinov nusxasida yoqing va qaysi qoʻshimcha boʻlimlar kirib kelganini yozib oling.

Beshinchi qadam: tashqi talablar bilan ulash

Baʼzi ulanishni korxona oʻzi tanlamaydi. Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 25 iyundagi 522-sonli qaroriga koʻra, 2020 yil 1 yanvardan barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlar hisob-fakturani elektron shaklda berishi majburiy. Sotuv asosiy tizimda yozilib, hisob-faktura boshqa joyda qoʻlda qayta kiritilsa, ikki marta kiritish yana paydo boʻladi, birinchi qadamdagi 75 daqiqalik qator aynan shunday.

Shu sababli beshinchi qadam hamma narsani hamma narsa bilan ulash degani emas. Ulanish faqat ikki marta kiritish ogʻriq berayotgan va tashqi talab bor joyga qoʻyiladi, qolgan ulanishlar kutadi. Elektron hisob-faktura tartibi alohida maqolada batafsil yozilgan.

Besh qadam bir jadvalda

Har qadam oxirida koʻrinadigan natija boʻlishi kerak. Agile tamoyillaridan biri ishlaydigan natijani bir necha haftadan bir necha oygacha boʻlgan oraliqda, imkon qadar qisqasida berishni talab qiladi. Tamoyil dasturchilar uchun yozilgan, ammo kichik korxonada ham ishlaydi. Gipotetik reja shunday: birinchi va ikkinchi qadamga bir oy, uchinchisiga yana bir oy, toʻrtinchisiga ikki-uch oy, beshinchisiga bir oy. Jami taxminan olti oy. Bu raqamlar manbadan emas, tahririyat taxmini. Muddat choʻzilib ketsa, loyihani uzaytirish oʻrniga qadamni ikkiga boʻlish kerak. Birinchi uch qadam dastur sotib olmasdan ham foyda beradi, shuning uchun yoʻlni ularning har birida toʻxtatish mumkin.

Bu yoʻlning chegaralari

Besh qadam tartibi manbalarda tayyor turgan reja emas, tahririyat tuzgan sxema. Uni tashkil etgan fikrlar boshqa sharoitdan olingan: Brooks dasturiy loyihalar haqida yozgan, Fowler eski dasturlarni almashtirish haqida, Eurostat maʼlumotlari esa Yevropa korxonalariga tegishli. Shu sababli sxema qatʼiy qoida emas, tekshirib koʻriladigan faraz. Masalan, ishlab chiqarish korxonasida xarid, ombor va ishlab chiqarish birinchi qadamdayoq bir-biriga bogʻlanib ketishi mumkin, shunda «bitta oqim» tushunchasi kengroq boʻladi. Qaysi oqim birinchi boʻlishini korxonaning oʻz hisobi hal qiladi.

Qayerda xato qilinadi

Quyidagi xatolar manbalardagi mantiqdan chiqarilgan tahririyat xulosasi. Ularning qanchalik tez-tez uchrashi haqida bu maqolada tadqiqot keltirilmaydi.

• Hamma boʻlimni birdan oʻtkazish. Brooks va Fowler aynan shunga qarshi bosqichma-bosqich yoʻlni taklif qiladi.
• Maʼlumotni tozalamay koʻchirish. Uch xil yozilgan mijoz yangi tizimda ham uch xil qoladi.
• Eski jadvalni yopmaslik. Ikki joy parallel yuritilsa, ish kamaymaydi, ikki baravar boʻladi.
• Tayyor yechim oʻrniga hamma narsani oʻzi yozdirish. Brooksning aytishicha, tayyor dastur odatda yaxshiroq qoʻllab-quvvatlanadi.
• Tizimga javobgar odam tayinlamaslik. Egasiz tizim ham egasiz jadval kabi eskiraveradi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar yuqoridagi manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi. Ular qonun talabi yoki yagona toʻgʻri tartib emas.

1. Bir hafta davomida ikki marta yozilayotgan va qoʻlda qayta sanalayotgan ishlarni daftarga yozib, vaqtini hisoblang.
2. Eng koʻp vaqt oladigan uch ishning har qadami yoniga sababini yozing. Sababi yoʻq qadamni olib tashlang.
3. Mijoz va mahsulot roʻyxatini bitta fayl, bitta kod bilan birlashtiring va egasini tayinlang.
4. Faqat bitta oqimni, masalan sotuvni, sinov nusxasida tizimga oʻtkazib koʻring. Qaysi qoʻshimcha boʻlimlar kirganini yozib oling.
5. Oqim ishlagach, eski jadvalni shu ish uchun yoping va yangi oqimni keyingi ogʻriqli joy bilan ulang.

Ochiq savol qoladi: kichik korxona uchun «yetarli» qayerda tugaydi? Manbalar buning uchun umumiy chegara bermaydi. Uni har korxona oʻz vaqt jadvalidan va xato oqibatidan kelib chiqib belgilaydi.