Raqamli transformatsiya tadqiqotlari: McKinsey va BCG raqamlari

«Raqamli transformatsiyalarning 70 foizi muvaffaqiyatsiz tugaydi» jumlasi konferensiyalarda va taqdimotlarda tez-tez eshitiladi. Lekin bu raqam qayerdan kelgan? Ikki taniqli tadqiqotni olaylik: McKinsey 2018 yilda 16 foizni, BCG 2020 yilda 30 foizni topdi. Maqola ularning nimani soʻraganini, muvaffaqiyatni qanday taʼriflaganini va nega raqamlar farq qilishini koʻrib chiqadi.

McKinsey 2018: 16 foiz

McKinsey 2018 yil oktyabrida «Unlocking success in digital transformations» maqolasini chop etdi. Maqola 2018 yil yanvarida oʻtkazilgan onlayn soʻrovga tayanadi: 1793 respondent turli mintaqa, tarmoq, kompaniya hajmi va vazifadan javob bergan. Ularning 1521 tasi raqamli transformatsiyada qatnashgan. Respondentlarning 80 foizdan koʻprogʻi oxirgi besh yilda shunday tashabbus boshlaganini aytgan.

Natija qisqa: respondentlarning atigi 16 foizi raqamli transformatsiya samaradorlikni oshirganini va uni uzoq muddatda saqlash imkonini berganini aytgan, yana 7 foizi samaradorlik oshgan, lekin saqlanmagan, deb javob bergan. Muvaffaqiyat bu yerda ikki shartdan iborat: yaxshilanish va uning barqarorligi. Bu qattiq mezon va javoblar rahbarlarning oʻz bahosiga tayanadi, hisobot daftarlariga emas.

Baʼzan bu tadqiqotga «30 foizdan kam» raqami ham yopishtiriladi. Aslida u McKinseyning umuman tashkiliy oʻzgarishlar haqidagi oldingi tadqiqotidan: u yerda oʻzgarishlarning uchdan bir qismidan kami samaradorlikni oshirib, natijani saqlab qolgan, raqamli tashabbuslar esa bundan ham past natija koʻrsatgan. Ikkita alohida tadqiqot bitta jumlaga qoʻshilib ketgan.

BCG 2020: 30, 44 va 26 foiz

BCG 2020 yil 29 oktyabrida oʻz tadqiqotini eʼlon qildi. Ular ikki manbaga tayandi: BCG ning 70 yirik kompaniya bilan ishidan olingan ichki maʼlumot va 825 yuqori darajadagi rahbarning soʻrovi. Natija uch guruhga boʻlingan:

• 30 foiz: maqsad qiymatiga erishgan yoki undan oshgan va barqaror oʻzgarish yaratgan.
• 44 foiz: qisman qiymat yaratgan, lekin maqsadga yetmagan va uzoq muddatli oʻzgarish cheklangan.
• 26 foiz: maqsadning yarmidan kamini bergan va barqaror oʻzgarish yaratmagan.

BCG 2022 yilgi tahlilida bu guruhlarni «gʻalaba», «xavotir» va «iztirob» zonalari deb atagan. Gʻalaba zonasidagi kompaniya maqsad qiymatiga erishgan va barqaror oʻzgarish yaratgan, xavotir zonasida qiymat bor, lekin maqsaddan past, iztirob zonasida esa qiymat cheklangan va barqaror oʻzgarish yoʻq. Sahifada keltirilishicha, oʻtgan besh yildagi raqamli transformatsiyaga rahbarlik qilgan 860 yuqori darajadagi rahbar soʻralgan va faqat uchdan bir qismi maqsad qiymatiga yetgan. Sahifaning oʻzida bir joyda «860 dan ortiq kompaniya», boshqa joyda «860 rahbar» deb yozilgan, biz uni aniqlashtira olmadik.

BCG 2020 yilgi eʼlonining sarlavhasi ham diqqatga sazovor: ishlar toʻgʻri qoʻyilsa, muvaffaqiyat ehtimoli 30 foizdan 80 foizgacha oshishi mumkin, deydi u. Eʼlonda 80 foiz qanday hisoblangani tushuntirilmagan.

Transformatsiya nimani oʻz ichiga oladi

Tadqiqotlar «raqamli transformatsiya» soʻzini turlicha tushunishi mumkin. BCG 2022 yilgi tahlilida transformatsiyaning toʻrt maqsadini ajratadi. McKinsey soʻrovida respondentlarga qanday taʼrif berilganini ochiq manbadan koʻra olmadik.

• Mijoz tajribasini va bozorga chiqish usulini yaxshilash.
• Asosiy biznesda va uning chegarasidan tashqarida yangilik va oʻsish.
• Operatsion zanjirda samaradorlikni oshirish.
• Yordamchi vazifalarda, masalan hisob va kadrlarda samaradorlikni oshirish.

Demak, bir raqam juda har xil loyihalarni qoplaydi. Masalan, mijozlar uchun mobil ilova yaratish ham, ombor hisobini yangilash ham «transformatsiya» deb atalishi mumkin. Murakkabligi turlicha loyihalar bitta foizga qoʻshilishi ham raqamlar bir-biriga mos kelmasligiga sabab boʻlishi mumkin.

Nega raqamlar farq qiladi

16 va 30 foiz bir-biriga zid emas, chunki ular bir xil narsani oʻlchamagan. Birinchisida muvaffaqiyat ikki savolga «ha» deyish bilan belgilanadi: samaradorlik oshdimi va u saqlanib qoldimi. Ikkinchisida natija kompozit ball bilan baholangan, maqsad qiymati va barqarorlik hisobga olingan. Qisman muvaffaqiyat BCG da alohida guruh, McKinseyda esa qoʻshimcha 7 foiz bilan berilgan, yaʼni ikkalasi ham toʻliq muvaffaqiyatni qisman natijadan ajratgan.

Ikkinchi sabab tanlama. Ikki tadqiqot turli respondentlardan, turli vaqtda va turli savollar bilan maʼlumot yigʻdi, BCG ga esa yana oʻz mijozlarining maʼlumoti kirgan. Uchinchi sabab baho beruvchining oʻzi: ikkala tadqiqot ham asosan rahbarlarning bahosiga tayanadi. Loyihani boshlagan rahbar natijani yumshoqroq ham, qattiqroq ham koʻrishi mumkin.

Vaqt ham farq qiladi. BCG 2022 yilgi tahlilining maqsadlaridan biri COVID-19 majburlagan raqamlashtirish yilidan keyingi tendensiyalarni aniqlash edi. Demak, 2018 va 2022 yillar orasidagi muhit bir xil emas va raqamlarni vaqt chizigʻida taqqoslash ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Yana bir chegara bor. Ikkala manbada ham Oʻzbekiston yoki kichik biznes uchun alohida raqam yoʻq. BCG ning ichki maʼlumoti yetakchi kompaniyalardan olingan. Shuning uchun bu foizlarni mahalliy kichik kompaniyalarga mexanik koʻchirish noaniq bashorat boʻladi, tayyor mezon emas.

Bu yerda gipotetik misol foydali. Yuz loyiha olaylik va BCG taqsimotini qoʻllaylik: 30 tasi muvaffaqiyatli, 44 tasi qisman, 26 tasi zaif. «Muvaffaqiyatsiz» soʻzi 70 ta loyihaga qoʻllansa, uning ichida 44 tasi baribir foyda bergan. Agar chegarani «kamida yarmi» deb qoʻysak, taxminan 74 loyiha oʻtadi, chunki 26 tasigina maqsadning yarmidan kam bergan. Bu tahririyat hisobi, 44 foizlik guruhning quyi chegarasi manbada aniq berilmagan. Lekin fikr aniq: ibora raqamdan koʻra taʼrifga bogʻliq.

«70 foiz» raqami qayerdan kelgan

Reliamag tahlili bu raqamning kelib chiqishini kuzatib chiqqan. McKinseyning 2015 yilgi maqolasi oʻzgarishlar dasturlarining 70 foizi maqsadiga erishmaydi, deb yozgan, lekin manba va uslubni koʻrsatmagan. Bu raqamli emas, umuman oʻzgarishni boshqarish haqida edi. 2019 yilda Harvard Business Review maqolasi raqamli tashabbuslarning 70 foizi maqsadga yetmaydi, deb yozgan, bu raqam esa 2018 yilgi Forbes Technology Council ustunidan olingan va unda asosiy tadqiqot keltirilmagan. Hammer va Champy 1993 yilda reinjiniring urinishlarining 50–70 foizi kutilgan natijani bermaydi, deb baholagan va buni «ilmiy boʻlmagan taxmin» deb atagan.

Mark Hughes 2011 yilda bu daʼvoni beshta manbada tekshirdi va «oʻzgarishlarning 70 foizi muvaffaqiyatsiz» iborasi uchun asoslangan empirik dalil topmadi. Reliamag shuni qoʻshadi: BCG ning 70 foizi «maqsaddan past» degani, ulardan koʻpchiligi baribir qiymat yaratgan, yaʼni 70 foizlik zarar emas. Tahlil xulosasi qisqa: bir izchil taʼrif bilan oʻlchangan 70 foizlik muvaffaqiyatsizlik darajasini koʻrib chiqilgan manbalarning birortasi koʻrsatmagan.

Qaysi omillar ajratadi

Tadqiqotlar nafaqat darajani, sabablarni ham koʻrsatishga urinadi. McKinsey yozishicha, muvaffaqiyatga erishgan respondentlar 21 amaliyotni tilga olgan va ular beshta guruhga birlashadi: rahbarlik, malaka oshirish, xodimlarga vakolat berish, kundalik vositalarni yangilash va muloqot. BCG oltita omilni sanagan:

1. Nima uchun, nima va qanday ekanini tushuntiradigan, aniq biznes natijalariga bogʻlangan strategiya.
2. Rahbarlarning, bosh ijrochi direktordan oʻrta darajadagi menejerlargacha, javobgarligi va ishtiroki.
3. Eng yaxshi mutaxassislarni transformatsiyaga biriktirish.
4. Toʻsiqlarni tez hal qiladigan moslashuvchan boshqaruv.
5. Jarayon va natija uchun aniq koʻrsatkichlar va sifatli maʼlumot.
6. Biznes ehtiyojiga moslangan zamonaviy, modulli texnologiya va maʼlumot platformasi.

BCG omillarning hammasi birga hal qilinishi kerakligini yozadi: faqat uch-toʻrttasini hal qilgan kompaniyalar muvaffaqiyatga erisha olmagan, deydi u. Bu BCG ning oʻz xulosasi, uni mustaqil manba bilan tasdiqlay olmadik. Qiziq jihat shuki, texnologiya oltita omilning faqat bittasi. McKinseyning besh guruhida ham u bitta: kundalik vositalarni yangilash. Ikki roʻyxat toʻliq mos kelmaydi, lekin ikkalasida ham omillarning asosiy qismi texnologiyaga emas, rahbarlik, odamlar va boshqaruvga tegishli.

Bundan nima kelib chiqadi

Quyidagilar manbalardan chiqarilgan tahririyat fikri, tayyor retsept emas.

1. Raqamni keltirishdan oldin manbasini, tanlamasini va muvaffaqiyat taʼrifini toping. «70 foiz» yoki «16 foiz» yolgʻiz holda hech narsa demaydi.
2. Oʻz loyihangiz uchun muvaffaqiyatni boshida yozing: qaysi koʻrsatkich, qancha, qaysi muddatda va qaysi sanada tekshiriladi.
3. Oʻzingizni tashqi raqamlarga solishtirmang. Ular rahbarlarning bahosi, sizniki esa aniq hisobot boʻlishi mumkin.
4. Oltita omilni nazorat roʻyxati sifatida ishlating: strategiya, rahbarlar, odamlar, boshqaruv, koʻrsatkichlar, texnologiya. Qaysi biri zaif ekanini oldindan koʻring.
5. Natijani loyiha tugagandan keyin ham tekshiring, chunki ikkala tadqiqot ham barqarorlikni muvaffaqiyat shartiga kiritgan.

Oʻz loyihalaringiz uchun BCG ning uch guruhli sxemasini moslashtirib ishlatish mumkin. Loyiha boshida maqsad qiymatini yozing. Bir yildan keyin natijani uchta guruhga ajrating: maqsadga yetgan va saqlanib turgan, qisman yetgan, maqsadning yarmidan kam bergan. Bu tahririyat taklifi, BCG oʻz sxemasining toʻliq hisob usulini ommaga bermagan. Shunda «muvaffaqiyat» nima ekanini bahslashmasdan, oʻz loyihalaringizning haqiqiy taqsimotini koʻrasiz va uni McKinsey yoki BCG raqamlari bilan emas, oʻtgan yilingiz bilan solishtirasiz.

Raqamli transformatsiya haqidagi raqamlar bahsni tartibga solishga yordam beradi, lekin oʻz loyihangizning muvaffaqiyatini ular oʻrniga aytib bermaydi.