Elektron raqamli imzo: qachon qogʻozdagi imzoga teng boʻladi

2022-yil 12-oktabrda imzolangan va 2023-yil 14-yanvardan kuchga kirgan «Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida»gi OʻRQ-793-son qonun avvalgi, 2003 yilgi qonunni bekor qildi. Uni Qonunchilik palatasi 2022-yil 26-iyulda qabul qilgan, Senat esa 13-sentyabrda maʼqullagan. Qonunning markaziy qoidasi qisqa: ERI qoʻlda shaxsan qoʻyilgan imzo bilan bir xil ahamiyatga ega. Lekin bu tenglik avtomatik emas. U uch shartga bogʻlangan va korxona hisob tizimi shu shartlarning bajarilganini keyin isbotlay olishi kerak.

Ikki qonun, ikki savol

Elektron hujjat va elektron imzo alohida qonunlarda tartibga solinadi. 2004-yil 29-aprelda qabul qilingan 611-II-son «Elektron hujjat aylanishi toʻgʻrisida»gi qonun elektron hujjatni qogʻoz hujjatga tenglashtiradi va ERIni hujjatning majburiy rekvizitlaridan biri deb sanaydi. Majburiy rekvizitlar ichida ERIdan tashqari joʻnatuvchining nomi yoki shaxsiy maʼlumoti, uning pochta va elektron manzili hamda hujjat yaratilgan sana ham bor. OʻRQ-793 esa imzoning oʻzi haqida: u qanday yaratiladi, kim beradi va qachon qogʻozdagi imzoga teng boʻladi. Ikkala qoida birga oʻqiladi. 611-II-sonning 7-moddasiga koʻra elektron hujjat qogʻoz hujjatga tenglashtiriladi va bir xil yuridik kuchga ega boʻladi. Lekin hujjatni ERI bilan tasdiqlangan deb hisoblash uchun imzo keyingi boʻlimda sanalgan uch shartga javob berishi kerak. Hujjat aylanishi tizimi boshqa maqolada yoritilgan, bu yerda gap imzoning oʻzi haqida.

Imzo qanday ishlaydi: ikki kalit va bitta sertifikat

Qonun imzoni ikki kalit orqali taʼriflaydi. Yopiq kalitni faqat imzo qoʻyuvchining oʻzi biladi va imzo yaratishda ishlatadi. Ochiq kalit hammaga maʼlum va imzoni tekshirish uchun xizmat qiladi. Ikkalasini kalit sertifikati bogʻlaydi: bu elektron hujjat ochiq kalit aynan shu yopiq kalitga mos kelishini tasdiqlaydi. Imzo hujjat oʻzgargani ham koʻrsatadi, yaʼni imzolangandan keyin hujjat tahrirlansa, tekshiruv muvaffaqiyatsiz chiqadi.

Qogʻozga tenglik uchun uch shart

Qonunning 4-moddasi tenglik shartlarini bir vaqtda talab qiladi. Jadvalda ular tizim nuqtai nazaridan yozilgan.

Yuridik shaxs imzosi muhr bilan tasdiqlangan qogʻoz hujjatga tenglashtiriladi, lekin faqat shu uch shart bajarilgan boʻlsagina. Demak, muhr oʻrnini tashkilot sertifikati bilan qoʻyilgan ERI egallaydi.

Uchinchi shart eng kam eʼtibor oladi. Sertifikat tarkibida uning maqsadi ham yoziladi. Agar sertifikat bir maqsad uchun berilgan boʻlsa, boshqa maqsadda qoʻyilgan imzo qonundagi tenglikdan chetda qolishi mumkin. Bu tahririyat oʻqishi, qonun bunday misol keltirmaydi.

Misol: muddat tugagandan keyin tekshirilgan imzo

Ikkinchi shart amalda eng koʻp savol tugʻdiradi. Gipotetik holatni olaylik: shartnoma 10-martda imzolangan, imzo sertifikati esa 31-martda tugagan. Hujjat 15-aprelda tekshirilmoqda. Qonun matniga koʻra, imzolash vaqti dalil bilan aniqlansa, sertifikatning imzolash paytidagi holati hisobga olinadi.

Demak, imzolash vaqtini isbotlovchi dalil, masalan vaqt shtampi yoki tizim jurnali, imzoning oʻzi kabi muhim, chunki tizim faqat faylni saqlasa, bir necha oydan keyin tenglikni isbotlash qiyin boʻladi.

Sertifikatda nima yoziladi

Sertifikat kalitning pasporti kabi ishlaydi. Unda egasi, amal qilish muddati va imzoning maqsadi koʻrsatiladi, shuning uchun uni oʻqigan tizim kalit kimniki ekanini va nima uchun berilganini bila oladi. Qonunning 24-moddasi tarkibni shunday sanaydi.

• Jismoniy shaxs uchun ism-sharif va shaxsiy identifikatsiya raqami, yuridik shaxs uchun nomi, manzili va soliq toʻlovchi raqami.
• Sertifikatning seriya raqami va amal qilish muddati.
• Ochiq kalit va u mos keladigan dasturiy vositalar.
• Sertifikatni bergan markaz va imzoning maqsadi.
• Sertifikat reyestriga havola.

Yuridik shaxs ariza berganda soliq toʻlovchi raqamini, xodimga berilgan ishonchnomani va maqsadni koʻrsatadi, shaxsni esa tasdiqlaydi. Bitta egasi bir nechta kalit olishi mumkin. Demak, tashkilot nomidan imzo qoʻyadigan har xodimning oʻz kaliti va oʻz sertifikati boʻladi.

Kalit qanday olinadi

Kalitni akkreditatsiyadan oʻtgan roʻyxatga olish markazlari beradi. Bunday markaz Oʻzbekiston rezidenti boʻlgan yuridik shaxs, uni akkreditatsiya qiladigan va umumiy reyestrni yuritadigan organ esa Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi. Markazning akkreditatsiya sertifikati besh yilgacha beriladi, vazirlik esa markazlar sertifikatlarining umumiy reyestrini yuritadi va soʻrov boʻyicha imzoni tekshirib beradi. Soliq qoʻmitasining sahifasiga koʻra, kalit va sertifikatni qoʻmita huzuridagi «Yangi texnologiyalar» markazi davlat xizmatlari markazlari orqali beradi.

Ariza shaxsan davlat xizmatlari markazida yoki elektron tarzda topshiriladi. Onlayn ariza faqat yuridik shaxs rahbariga ochiq, shaxsni Face-ID tasdiqlaydi, yopiq kalit paroli esa arizadagi telefon raqamiga SMS bilan yuboriladi. Qonun ariza koʻrib chiqish muddatini bir ish kuni bilan cheklaydi, sertifikat muddati esa 24 oydan oshmaydi va koʻpi bilan ikki marta uzaytiriladi. Soliq qoʻmitasi sahifasida ham 24 oy yozilgan.

E-IMZO sahifasi ikki yoʻlni tasvirlaydi. Onlayn yoʻlda ariza beruvchi toʻlovni amalga oshiradi, soʻrovnomani toʻldirib QR-kod oladi, uni Soliq ilovasining «Elektron raqamli imzo» boʻlimida skanerlaydi, Face-ID bilan shaxsini tasdiqlaydi va «Kalit yaratish» tugmasini bosadi. Oddiy yoʻlda ariza shakli yuklab olinadi yoki onlayn toʻldiriladi, kalit esa viloyatidan qatʼi nazar istalgan davlat xizmatlari markazida beriladi.

E-IMZO nima va kalit qayerda saqlanadi

E-IMZO sahifasida tizimning operatori sifatida Davlat soliq qoʻmitasi, muallifi sifatida «Yangi texnologiyalar» markazi koʻrsatilgan. Kalitlardan foydalanish uchun alohida E-IMZO moduli borligi aytilgan. Kalit PFX kengaytmali fayl yoki USB kalit koʻrinishida beriladi va parol bilan himoyalanadi. Qonun kalitni markazning bulutli texnologiyasida saqlashga ham yoʻl beradi, ammo bunda kamida ikki omilli autentifikatsiya talab qilinadi. Qonunga koʻra, ERI vositalari axborot xavfsizligi talablari boʻyicha sertifikatlangan boʻlishi kerak. Qaysi shakl qulayroq ekani rasmiy sahifalarda baholanmagan.

Kalit korxona aktivi: kim javob beradi

27-modda kalit egasining majburiyatlarini sanaydi. Egasi yopiq kalit xavfsizligi uchun barcha mumkin choralarni koʻradi, kalitdan boshqa kishi foydalanayotganini yoki himoya buzilganini bilsa, markazni darhol xabardor qiladi va kalitni faqat sertifikatdagi maqsadda ishlatadi. Yuridik shaxsda kalit ishlatilishi uchun rahbar masʼul. Rahbarning mehnat shartnomasi tugasa, u kalitni belgilangan tartibda topshiradi, yangi rahbar esa uni qabul qiladi, bulutda saqlanganda esa autentifikatsiya omillari almashtiriladi.

Kalit yoʻqolsa yoki unga ishonch qolmasa, sertifikatni toʻxtatish, tiklash yoki bekor qilish egasining arizasi bilan amalga oshiriladi. Markaz oʻzgarishni qayd etadi va egasiga uch ish kuni ichida xabar beradi. Sertifikat muddati tugasa yoki toʻxtatilgan holat tiklanmasa, u bekor boʻladi. Shuning uchun kalit gumonli boʻlgan kuni xodim buni markazga bildirishi kerak, 27-modda aynan shuni talab qiladi.

Muddat hisobi ham kalit boshqaruviga kiradi. Uzaytirish soʻrovi sertifikat tugashidan kamida ikki hafta oldin yuboriladi. Gipotetik misol: korxonada 12 xodimning kaliti bor va ular turli sanalarda olingan. Har kalit 24 oy amal qilsa, oʻrtacha har ikki oyda bitta kalit tugaydi, chunki 24 oyni 12 ga boʻlsak, 2 oy chiqadi.

Demak, 12 kalitli korxonada har ikki oyda bir marta uzaytirish soʻrovini ikki hafta oldin tayyorlash kerak. Roʻyxat yuritilmasa, kalit muddati kutilmagan paytda tugaydi va imzolash toʻxtaydi. Bu tahririyat hisobi.

Vaqt shtampi va xorijiy sertifikat

Roʻyxatga olish markazlari vaqt shtampi xizmatini koʻrsatishi mumkin: bu imzolangan hujjat aytilgan vaqtda mavjud boʻlganini tasdiqlovchi rekvizit. U ikkinchi shartni isbotlashga yordam beradi, chunki imzolash vaqti dalil bilan aniqlanadi. Xorijiy sertifikatlar xalqaro shartnoma boʻyicha yoki «ishonchli uchinchi taraf» xizmati orqali tekshirilib tan olinadi. Oʻzbekiston fuqarolari chet elda boʻlsa, shuningdek xorijiy yuridik va jismoniy shaxslar konsullik muassasalari orqali sertifikat olishi mumkin. Xorijiy hamkor bilan hujjat almashadigan korxona uchun bu yoʻl oldindan aniq boʻlishi kerak.

Hisob tizimi uchun nima kelib chiqadi

Qonun dastur talablarini yozmaydi, lekin uch shart va kalit qoidalaridan tizimga aniq vazifalar chiqadi. Amaliy misol: mehnat shartnomalarini davlat tizimida roʻyxatdan oʻtkazishda ish beruvchi maʼlumotni ERI bilan tasdiqlamasa, shartnoma roʻyxatdan oʻtmagan hisoblanadi. Quyidagi qadamlar tahririyat xulosasi.

1. Imzolash vaqtini va sertifikat maʼlumotini hujjat bilan birga yozing: qaysi sertifikat, qachon va qaysi maqsadda amal qilgan.
2. Kalit egalari va muddatlari roʻyxatini yuriting va uzaytirish soʻrovini muddatdan kamida ikki hafta oldin yuboring.
3. Kalit ishlatilishiga rahbar masʼul ekanini ichki hujjatda yozib qoʻying va rahbar almashganda kalitni topshirish tartibini kiriting.
4. Imzoni qabul qiladigan tizimning tekshiruvini tekshirib oling: hujjatni imzolang, keyin uni oʻzgartirib, imzo rad etilishini koʻring.
5. Xorijiy hamkor sertifikatini tekshirish yoʻlini oldindan aniqlang.

Qonun bahslar belgilangan tartibda hal qilinishini yozadi, qoidabuzarlar esa qonunda belgilangan javobgarlikka tortiladi. Aniq jazolar OʻRQ-793 matnida koʻrsatilmagan. Shuning uchun tekshiruv va kalit tartibini oldindan yozib qoʻyish, bahs chiqqandan keyin izlashdan afzal.