Reglament ikki xil boʻlishi mumkin: xodimga ishni eplashga yordam beradigani va uning xatti-harakatini nazorat qilish uchun yozilgani. Farqni hujjatning qalinligi emas, qanday yozilgani va qanday qoʻllangani belgilaydi. Adler va Borys yordam beruvchi tartibning toʻrt belgisini koʻrsatgan: xatoni tuzatish imkoni, ishning ichki mantigʻi, umumiy manzara va oʻzgartirish imkoni. Reglamentni shu belgilar boʻyicha tekshirsangiz, u nazorat quroliga emas, ish asbobiga aylanadi.
AQShdagi bir kompaniya yaqinda ISO 9000 sertifikatini olgan edi. Muhandislar tartiblarni yozib xodimlarga berdi, xodimlar esa ularni shartnoma kabi imzolashi kerak edi. Rahbariyat buni sifat muammosi chiqsa tekshiruv izi qolishi uchun kerak deb tushuntirdi. Xodimlar esa buni yuqoridagilarning oʻzini himoya qilish yoʻli deb bildi, natijada yashirin aylanma yoʻllar koʻpayib ketdi. Bu voqea Adler va Borysning 1996 yilgi maqolasidan olingan, kompaniya nomi yozilmagan.
Savol: qoida kerakmi yoki qanday qoida
Tashkilot tadqiqotlari byurokratiya haqida ikki qarama-qarshi fikr beradi. Birinchisiga koʻra u ijodni bosadi va xodimni charchatadi. Ikkinchisiga koʻra u zarur yoʻl-yoʻriq beradi va masʼuliyatni aniqlashtiradi. Adler va Borys ikkalasini bitta fikr bilan yarashtiradi: yozma qoidalar xodim munosabatiga qoidaning mavjudligi bilan emas, nimaga xizmat qilishi bilan taʼsir qiladi. U xodimga ishni yaxshiroq egallashga yordam beradimi yoki rahbariyat kuch ishlatib majburlash vositasimi, hammasi shunga bogʻliq.
Qoidadan qochib ham boʻlmaydi: mualliflar AQShdagi soʻrovlarga tayanib yozadi: ishchilarning katta qismi rasmiy tartiblari koʻp korxonalarda ishlaydi, 74 foizdan koʻpida yozma lavozim tavsifi, 80 foizida tartib va qoidalar qoʻllanmasi bor. Demak, savol qoida boʻlsinmi emas, qanday qoida boʻlsin. Buni hal qilmasdan yangi reglament yozish eski tartibni faqat qalinroq qilib qayta chiqarishga aylanib qolishi mumkin, bu tahririyat fikri.
Toʻrt belgi: yordam beruvchi tartib qanday bilinadi
Mualliflar texnika dizaynidagi tadqiqotdan toʻrt belgi olib, ularni tartiblarga koʻchiradi: tuzatish imkoni, ichki shaffoflik, umumiy shaffoflik va moslashuvchanlik. Jadvalda har belgining ikki varianti berilgan.
| Belgi | Yordam beruvchi tartib | Majburlovchi tartib |
|---|---|---|
| Tuzatish imkoni | Xodim xatoni oʻzi tuzatadi, tartibdagi nuqson yaxshilash uchun signal boʻladi | Har qanday chetga chiqish gumon qilinadi, nosozlikda mutaxassis chaqiriladi |
| Ichki shaffoflik | Qoidaning sababi tushuntiriladi, eng yaxshi usul yozib qoʻyiladi, xodim oʻz natijasini koʻradi | Faqat majburiyatlar roʻyxati, sababi koʻrsatilmaydi, nazoratchiga qulay |
| Umumiy shaffoflik | Xodim oʻz vazifasining butun jarayondagi oʻrnini biladi | Ish boʻlaklarga boʻlingan, bu sizning ishingiz emas deyiladi |
| Moslashuvchanlik | Chetga chiqish xavf ham, oʻrganish imkoni ham hisoblanadi, tartibni oʻzgartirish oson | Qadamni tashlab ketish uchun boshliqdan ruxsat soʻraladi, tartibni oʻzgartirish qiyin |
Tuzatish imkonini mualliflar suhbatdagi tushunmovchilikka oʻxshatadi: yaxshi tartibda xato chiqsa, xodim jarayonni oʻzi tuzata oladi, yomon tartibda esa u ishni toʻxtatib, boshliq yoki mutaxassisni kutadi. Mualliflar misol sifatida dasturlardagi bekor qilish buyrugʻini keltiradi: u xatoni tuzatishni osonlashtiradi.
Ichki shaffoflik qoidaning sababini tushuntirishdan boshlanadi. Bir tashkilotda tartib qoʻllanmasi har bosqichda oldingi loyihalardan eng yaxshi namunani beradi, muhandislar esa hujjati keyingi nashrda namuna boʻlishi uchun doʻstona raqobatlashadi. Qoʻllanma qoʻrquv vositasi emas, ish stolidagi asbobga aylangan.
Umumiy shaffoflikni mualliflar taklif tizimida koʻrsatadi. Majburlovchi tashkilotda xodim taklif bersa, uni kim, qanday mezon bilan va qachon koʻrib chiqishini bilmaydi. Ayrim tashkilotlarda tizim kam sonli yuqori foydali takliflarni topish uchun yaratilgan, qaror esa toʻliq rahbariyat qoʻlida qoladi. NUMMI zavodida esa tizim koʻp sonli, hatto kichik takliflarni ham ragʻbatlantirish uchun qurilgan, tartib hammaga batafsil tushuntirilgan va taklifning holati koʻrinib turadi.
Moslashuvchanlik masalasida yaxshi misol bor: muhandislik oʻzgarishlari jarayonini qayta loyihalagan guruh bir narsani aniqladi: muhandislar vaqt bosimi ostida ayrim qadamlarni yashirincha tashlab ketgan, tahlil esa baʼzi qadamlarni haqiqatan tashlab ketish mumkinligini koʻrsatgan. Yangi tartib toʻrtta alohida jarayonni va ulardan birini tanlash qoidasini berdi, shundan keyin muhandislar qisqa yoʻldan aylanma usulsiz foydalana oldi.
Qalinlik emas, tur hal qiladi
Mualliflar tashkilotlarni ikki oʻlchov boʻyicha ajratadi: formalizatsiya darajasi va uning turi. Daraja qoidalar qanchalik koʻp ekanini bildiradi, tur esa ular yordam beradimi yoki majburlaydimi, shuni bildiradi. Bu gʻoya eʼtiborli: qoidalar koʻp boʻlsa ham, tur yordam beruvchi boʻlsa, xodim munosabati ijobiy boʻlishi mumkin. Tur majburlovchi boʻlsa, qoidalar kam yoki koʻp boʻlishidan qatʼi nazar, munosabat salbiy boʻlishi kutiladi. Bu mualliflarning nazariy taklifi.
Bu mantiq reglament hajmi haqidagi bahsni oʻzgartiradi. Yuz betlik hujjat xodimga yordam berishi, bir betlik buyruq esa uni qisib qoʻyishi mumkin. Shuning uchun hajmga emas, tuzilishga va qoʻllanishga qarash kerak, bu tahririyat xulosasi.
NUMMI: ishchilarning oʻzi yozgan tartib
Mualliflarning asosiy misoli Kaliforniyadagi NUMMI zavodi, Toyotaning shu yerdagi shoʻba korxonasi. U yerda standartlashtirilgan ish usulini ishchilar va nazoratchilar birga belgilab, eng yaxshi usulni batafsil hujjatlashtirgan. Ishchilar vaqtni oʻzlari oʻlchagan va ish jarayonini oʻzlari tahlil qilgan. Belgilangan usuldan chetga chiqish xodimni qoʻshimcha oʻqitish yoki tartibni qayta koʻrib chiqish kerakligini bildirgan. Sifat sohasidagi mashhur gap shu yerda boshqacha maʼno oladi: standartlashtirilmagan jarayonni yaxshilab boʻlmaydi, shuning uchun standart birgalikda oʻrganishning boshlanish nuqtasi boʻladi.
Keyinroq Adler va hammualliflar shu zavodning ikki katta model almashtirishini oʻrgandi. Zavod yuqori darajada byurokratik boʻlsa ham, samaradorlikni ham, moslashuvchanlikni ham birga ushlab turgan. Mualliflar buni oʻzgarishlar uchun alohida tartib va muntazam hamda nomuntazam ishni vaqt boʻyicha ajratish kabi mexanizmlar bilan izohlaydi, ammo bu mexanizmlar oʻqitish, ishonch va rahbarlikka tayanganini qoʻshadi.
Yaxshi yozilgan reglament ham qurolga aylanishi mumkin
Adler va Borys tartibni tuzish jarayoniga alohida eʼtibor beradi. Agar shtab mutaxassislari reglamentni ishchilardan ajralgan holda, ishonchsizlik ruhida yozsa, xodimlar unga qarshilik qilishi tabiiy. NUMMI da esa ishchilar tartibni oʻzlari ishlab chiqqan.
Ammo yaxshi yozilgan tartib ham majburlovchi usulda qoʻllanishi mumkin. Mualliflar kuzatgan kompaniyada muhandislik oʻzgarishlarini kuzatish tizimi shaffoflik uchun yaratilgan edi. Bir necha oy oʻtgach baʼzi rahbarlar uni oʻz muhandislarini turtish uchun ishlata boshladi. Katta rahbar aralashib, tartib asbob boʻlishi kerak, qurol emas, deb talab qildi.
Bitta qoida, ikki xil yozilishi
Gipotetik misolda chegirma berish qoidasini ikki xil yozaylik. Majburlovchi variant shunday: sotuvchi besh foizdan koʻp chegirmani faqat bosh direktor imzosi bilan beradi, buzgan xodim jarimaga tortiladi. Qoida aniq, lekin sababi yozilmagan, istisno uchun yoʻl yoʻq va sotuvchi boshliq topilmaguncha mijozni kutdirishga majbur.
Yordam beruvchi variantda qoidaning sababi ham yoziladi: chegirma foyda chegarasidan pastga tushmasligi uchun. Unda katta buyurtma uchun tezkor tasdiqlash yoʻli koʻrsatiladi, sotuvchi oʻz qarorini keyinroq asoslab berishi mumkin va qoidani oʻzgartirish taklifi hafta oxirida koʻrib chiqiladi. Ikkala variantda ham chegara bor, lekin ikkinchisi xodimga ishni eplashga yordam beradi. Misol tahririyatniki, manbada bunday matn yoʻq.
Merton: qoida maqsadga aylanganda
Muammo yangi emas. Robert Merton 1940 yilda yozgan edi: qoidalar avval maqsadga erishish vositasi boʻladi, keyin xodim ularga shu qadar bogʻlanib qoladiki, vosita oʻz-oʻzicha maqsadga aylanadi. Chegara holatini Merton byurokratik virtuoz deb atadi: u har qoidani biladi va aynan shu sababli koʻp mijozga yordam bera olmaydi. Adler va Borys esa yana bir qadam tashlaydi. Ularning fikricha, natija qoidaning oʻziga emas, uning dizayniga va qanday qoʻllanishiga bogʻliq.
Koʻrsatkichlar tizimida ham shu mantiq ishlaydi
Adler va Borys gʻoyasi hisobot va koʻrsatkichlar tizimiga ham qoʻllangan. Wouters va Wilderom ichimlik ishlab chiqaradigan oʻrta kompaniyaning logistika boʻlimida uch yil davomida koʻrsatkichlar tizimini ishlab chiqish jarayonini kuzatdi. Tizim xodimlarga yordam beruvchi boʻlishi uchun mavjud tajribaga tayanib, oʻlchovlarni sinab koʻrib va tizimning oʻzini shaffof qilib qurilgan. Tadqiqot bitta kompaniyada oʻtkazilgan va soʻrovda 42 xodim qatnashgan, shuning uchun umumlashtirishda ehtiyot boʻlish kerak.
Cheklovlar: qayerda bu gʻoya ishlamaydi
Maqolaning oʻzi nazariy taklif. Mualliflar tipologiyani keyinchalik empirik tekshirish kerakligini yozadi. Yordam beruvchi tartib hamma joyda ham ishlamaydi: tashkilot va xodimlar maqsadlari mos kelmasa, bunday tartib mavjud boʻlmaydi, chunki xodim qoidani oʻz maqsadiga xizmat deb qabul qilmaydi. Kuch farqi katta tashkilotlarda majburlovchi mantiq muqarrar koʻrinadi, rahbariyat esa nosozlik uchun javobni osongina pastga yuklaydi. Raqobat yoki talabchan mijoz bosimi yoʻq muassasalarda ham majburlovchi usul qulayroq boʻladi, chunki ichki nizolar tashqi maqsaddan muhimroq boʻlib qoladi.
Qarshi kuchlar ham sanalgan: yordam beruvchi mantiqning jamiyatdagi obroʻsi, raqobat bosimi va avtomatlashtirish uni qoʻllab-quvvatlaydi. Mualliflar yakunda bu masalani oldindan hal qilingan emas, davom etayotgan kurash deb baholaydi. Yordam beruvchi yondashuv esa rahbar va xodim oʻrtasidagi kuch, bilim va ragʻbat farqini kamaytirib borishni talab qiladi, yaʼni u bir martalik hujjat emas, davomli ish.
ISO 9001 qoidasi shu mantiqqa yaqin
ISO qoʻllanmasi hujjat jarayonni emas, jarayon hujjat hajmini belgilashi kerakligini yozadi, hujjatlashtirilgan tizim esa hujjatlar toʻplami emasligini taʼkidlaydi. Bu Adler va Borys fikriga yaqin: hujjat ish uchun xizmat qilishi kerak, ishchi hujjat uchun emas. Bu tahririyat talqini.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi savollar manbalardan chiqarilgan tahririyat tavsiyasi. Ularni eng koʻp ishlatiladigan reglamentga qoʻllab koʻring.
- Xodim reglamentdagi har qoida nega kerakligini hujjatning oʻzidan tushuna oladimi?
- Notanish holat uchun yoʻl yozilganmi: kimga aytiladi va vaqtincha nima qilinadi?
- Xodim oʻz qadamini butun jarayonda koʻra oladimi va natijasini bilib turadimi?
- Tartibni oʻzgartirish taklifi qanday beriladi va unga javob qaytadimi?
- Reglamentni ishni bajaradigan odamlar bilan birga yozdingizmi yoki ularga tayyor holda berdingizmi?
Ikkita yoki undan koʻp savolga javob yoʻq boʻlsa, reglament majburlovchi tomonga ogʻgan deb hisoblash mumkin. Bu tahririyat mezoni, manbalarda bunday hisob yoʻq.
Reglamentning kuchi uning qalinligida emas, xodim uni qanday ishlatishida. Yordam beruvchi tartib sababini tushuntiradi, xatoni tuzatishga yoʻl qoldiradi va oʻzgartirish taklifini qabul qiladi. Savol shu: sizdagi eng koʻp ishlatiladigan reglamentda xodim xatoni oʻzi tuzata oladimi yoki mutaxassisni kutadimi?
Asosiy atamalar
- Reglament
- Ish qaysi tartibda va kim ishtirokida bajarilishini yozib qoʻyadigan ichki hujjat.
- Formalizatsiya
- Ishdagi qoidalarni yozma tartibga solish: lavozim tavsifi, reglament, qoʻllanma.
- Yordam beruvchi tartib
- Xodimga ishni yaxshiroq egallashga yordam beradigan, uning bilimini hisobga oladigan tartib.
- Majburlovchi tartib
- Xodimning harakatini nazorat qilish va itoatni taʼminlash uchun yozilgan tartib.
- Byurokratiya
- Qoidalar, yozma tartiblar va aniq lavozim chegaralariga tayanadigan boshqaruv usuli.
- Shaffoflik
- Xodim qoidaning sababini va ishning umumiy manzarasini koʻra olishi.
- Moslashuvchanlik
- Tartibdan zarur boʻlganda chetga chiqish va uni oson oʻzgartirish imkoni.
- Standartlashtirilgan ish
- Ishchilarning oʻzi belgilab, batafsil yozib qoʻygan eng yaxshi ish usuli.
- Maqsadning siljishi
- Qoida vositadan maqsadga aylanib, ish natijasidan muhimroq boʻlib qolishi.
- Aylanma yoʻl
- Xodim tartibni chetlab, ishni boshqacha bajarish uchun yashirincha topgan usul.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Paul S. Adler, Bryan Borys, Two Types of Bureaucracy: Enabling and Coercive, Administrative Science Quarterly, 41(1), 1996 yil mart, 61–89, doi:10.2307/2393986. https://www.jstor.org/stable/2393986 (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- Robert K. Merton, Bureaucratic Structure and Personality, Social Forces, 18(4), 1940, 560–568; keyinroq Merton, Social Theory and Social Structure, Free Press, Glencoe, 1957, 195–206-betlar (matn kurs qayta nashridan oʻqildi). https://www.d.umn.edu/cla/faculty/jhamlin/4111/Merton/Social%20Theory%20and%20Social%20Structure%20Bureaucratic%20Structure%20a.htm (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- Marc Wouters, Celeste Wilderom, Developing performance-measurement systems as enabling formalization: A longitudinal field study of a logistics department, Accounting, Organizations and Society, 33(4–5), 2008, 488–516 (baʼzi kataloglarda 488–515). https://ideas.repec.org/a/eee/aosoci/v33y2008i4-5p488-516.html (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- Paul S. Adler, Barbara Goldoftas, David I. Levine, Flexibility Versus Efficiency? A Case Study of Model Changeovers in the Toyota Production System, Organization Science, 10(1), 1999, 43–68, doi:10.1287/orsc.10.1.43 (faqat annotatsiya oʻqildi). https://ideas.repec.org/a/inm/ororsc/v10y1999i1p43-68.html (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- ISO/TC 176/SC 2, Guidance on the requirements for Documented Information of ISO 9001:2015, ISO texnik qoʻmitasining qoʻllanma hujjati (nusxa IAQG saytida). https://ma.iaqg.org/wp-content/uploads/2019/11/ISO9001_2015_Guidance_on_Documented_Information.docx (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)