Chek-list: jarrohlikdagi tajriba biznes jarayonlariga qanday oʻtadi

1935 yil 30 oktyabrda Boeing kompaniyasining yangi bombardimonchi samolyoti Model 299 Wright Field aviabazasida sinovdan oʻtayotgan edi. Samolyot koʻtarilgach toʻxtab qoldi, qanotiga ogʻib yiqildi va yonib ketdi. Ikki kishi halok boʻldi, ularning biri sinov uchuvchisi mayor Ployer Hill edi. Tekshiruv komissiyasi sababni topdi: liftning boshqaruv qulfi ochilmagan edi, texnik nosozlik esa aniqlanmadi.

Armiya aviatsiyasi bundan oddiy xulosa chiqardi: samolyot bir odamning xotirasi uchun juda murakkab boʻlib qolgan. Ekipaj uchun toʻrtta qisqa roʻyxat tuzildi, ular uchishdan oldin, parvoz paytida, qoʻnishdan oldin va qoʻngandan keyin oʻqiladigan boʻldi. Aviatsiyadagi chek-listlar shu hodisadan boshlangan deb hisoblanadi.

Dastur bu falokatdan keyin ham tugamadi. Tanlovda Douglas kompaniyasining DB-1 modeli gʻolib deb topildi, Boeing esa qoʻshimcha sinovlar uchun 13 ta samolyot buyurtmasini oldi. Keyinchalik armiya shu turdagi 12 731 samolyotga buyurtma berdi va ular B-17 nomini oldi. Roʻyxat uchuvchini almashtirmadi, u tajribali odam ham xato qiladigan joyda uni toʻxtatib turdi.

Jarrohlik chek-listi: sakkiz shahar va 19 band

Dunyoda yiliga taxminan 234 million operatsiya oʻtkaziladi, asoratlar esa tez-tez uchraydi va koʻpincha ularning oldini olish mumkin. Shu sababli kichik va arzon roʻyxat katta miqyosda sezilarli farq berishi mumkin edi. 2007 yil oktyabrdan 2008 yil sentyabrgacha sakkiz shifoxona bir xil tajribada qatnashdi: Toronto, Nyu-Dehli, Ammon, Oklend, Manila, Ifakara, London va Sietldagi shifoxonalar.

Shifoxonalarning iqtisodiy sharoiti va bemorlar tarkibi har xil edi, tadqiqotga esa yurak operatsiyasidan boshqa jarrohlikdan oʻtgan, 16 yoshdan katta bemorlar kiritildi. Avval roʻyxatsiz ishlagan 3733 bemor kuzatildi, keyin roʻyxat joriy etilib, yana 3955 bemor kuzatildi.

Roʻyxat 19 bandli boʻlib, operatsiyaning uch pallasida oʻqiladi: behushlikdan oldin, kesishdan oldin va bemor operatsiya xonasidan chiqishdan oldin. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti bu pallalarni jamoa toʻxtab, birgalikda tekshiradigan pauza deb ataydi. Tashkilot roʻyxat keng maslahatdan keyin tayyorlanganini va xatolarni kamaytirish hamda jamoa muloqotini yaxshilash uchun moʻljallanganini yozadi.

Natija sezilarli boʻldi. Kasalxonadagi oʻlim 1,5 foizdan 0,8 foizga tushdi, asoratlar esa 11,0 foizdan 7,0 foizga kamaydi. Mualliflar ikkala farqni tasodifga bogʻlash mumkin emas deb baholadi.

Bandlarning oʻzi murakkab emas: bemorning kimligini, operatsiya turini va kesish joyini tasdiqlash kabi oddiy tekshiruvlar. Qiziq joyi shundaki, tadqiqotdan oldin sakkiz shifoxonaning birortasi bu bandlarning hammasini muntazam bajarmagan, bittasi esa birortasini ham bajarmagan. Demak, roʻyxat yangi bilim bermadi. U maʼlum narsani har safar, har bemorda bajarishga majbur qildi. Gawande Pronovostning topilmalarini juda ibtidoiy deb atagan va bunday oddiy ishni ilgari hech kim qilmaganidan afsuslangan.

Bu natijaga qanchalik ishonish mumkin

Haynes va hamkasblari bemorlarni tasodifiy guruhlarga boʻlmadi, ular oʻsha shifoxonalarda avval roʻyxatsiz ishlagan bemorlarni, bir necha oydan keyin esa roʻyxat bilan ishlagan boshqa bemorlarni kuzatdi. Shu sababli mualliflar ehtiyotkor yozdi: chek-listning joriy etilishi oʻlim va asoratlarning kamayishi bilan birga kuzatildi. Bu sabab emas, yonma-yon kelgan hodisa. Farq bor, lekin uning hammasi roʻyxatdan ekani isbotlanmagan.

Keyingi tadqiqot savolni qiyinlashtirdi. Kanadaning Ontario provinsiyasida hukumat shifoxonalarni chek-listni qabul qilishga undadi, shuning uchun tadqiqotchilar 101 kasalxonada roʻyxat joriy etilishidan oldingi va keyingi uch oyni solishtirishi mumkin boʻldi. Har davrda 106 mingdan 109 minggacha operatsiya tahlil qilindi.

Oʻlim 0,71 foizdan 0,65 foizga tushdi, asoratlar esa 3,86 foizdan 3,82 foizga. Mualliflar bu oʻzgarishlarni ishonchli deb hisoblamadi. Bu farq nimadan kelib chiqqani maqolada aytilmagan. Tahririyat taxmini shunday: Haynes tadqiqotida jamoalar ishga alohida tayyorlangan edi, Ontarioda esa roʻyxat umumiy tartibda joriy etildi.

Shunga qaramay, roʻyxat keng tarqaldi. Harvard Magazine 2009 yilda yetti davlat va AQShning yigirma toʻrttadan ortiq shtati chek-listni talab qilishini yozgan edi. Tarqalish tezligi isbotning kuchi bilan bir xil boʻlmasligi mumkin, shuning uchun oʻz jarayoningizga koʻchirishdan oldin natijani oʻzingiz oʻlchab koʻrish maʼqul.

Reanimatsiyada roʻyxat: infeksiya soni nolga yaqinlashdi

Chek-list gʻoyasini shifokorlar orasida mashhur qilgan ish reanimatsiya boʻlimidan chiqdi. Piter Pronovost 2001 yilda Jon Xopkins shifoxonasida markaziy vena kateteri qoʻyishda infeksiyani kamaytirish uchun roʻyxatdan foydalandi, keyingi 15 oy ichida esa atigi ikkita infeksiya qayd etildi.

Keyin yondashuv Michigan shtatidagi reanimatsiya boʻlimlariga koʻchdi. Maʼlumot bergan 103 boʻlimda har 1000 kateter-kunga toʻgʻri keladigan infeksiyaning oʻrtacha soni 7,7 dan 1,4 gacha tushdi, kuzatuv esa 18 oy davom etdi. Kateter-kun degani bitta bemorda kateter bir kun turgani. Mualliflar kamayish 66 foizgacha yetganini va butun davr mobaynida saqlanganini yozadi.

Roʻyxat besh qadamdan iborat boʻlgan: qoʻlni yuvish, bemorni toʻliq steril yopish, terini xlorgeksidin bilan tozalash, son venasidan qochish va keraksiz kateterni olib tashlash. Kitob sharhlarida yozilishicha, hamshiralarga shifokor biror qadamni oʻtkazib yuborsa, uni toʻxtatish huquqi berilgan. Bu muhim jihat: roʻyxat baʼzan ishga boʻysunish tartibini ham oʻzgartirishi kerak boʻladi.

Chek-list reglament emas

Chek-list ishni oʻrgatmaydi. U ishni biladigan odamga oʻtkazib yuborilgan narsa yoʻqmi, deb eslatadi. Reglament esa ishni boshidan oxirigacha tushuntiradi: kim, qachon, qaysi tartibda va qanday natijagacha bajaradi. Bu ikki hujjat bir-birini toʻldiradi, oʻrnini bosmaydi.

Gawande kitobida aviatsiya muhandisi Daniel Boorman qoidalari bayon qilingan. Birinchi qoida: roʻyxat aniq pauza nuqtasida oʻqiladi, masalan uchishdan oldin. Ikkinchi qoida roʻyxat turini tanlashga tegishli. Birinchi turda ekipaj ishni xotiradan bajaradi, soʻng toʻxtab, muhim narsa qolmaganini tekshiradi. Ikkinchi turda har bandni oʻqib, darhol bajaradi, xuddi retsept kabi.

Uchinchi qoida roʻyxat hajmiga tegishli. Kitob sharhlariga koʻra, roʻyxatda taxminan besh dan toʻqqizgacha band boʻlishi kerak, pauza esa bir daqiqa atrofida davom etishi lozim. Faqat oʻtkazib yuborish eng xavfli boʻlgan qadamlar kiritiladi, chunki uzun roʻyxatni odamlar tezlab oʻqiydi va bandlarni tashlab ketadi.

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti roʻyxatni oʻzgarmas hujjat deb koʻrmaydi. Tashkilotning sahifasida mahalliy maslahatdan keyin moslashtirish ragʻbatlantirilishi yozilgan. Demak, chek-list tayyor qolip emas, oʻz sharoitingizda sinab koʻriladigan vosita. Tashkilot roʻyxat jarrohlik xizmatlarining koʻpchiligida ishlatilishini ham yozadi, lekin bu uning oʻz bahosi, mustaqil hisob emas.

Oddiy ish jarayonida u qanday koʻrinadi

Quyidagi misol gipotetik. Ombor mijozga yuk joʻnatadi va baʼzan notoʻgʻri tovar yoki yetishmayotgan hujjat bilan joʻnatib yuboradi. Reglamentda joʻnatish tartibi oʻn bir qadamda tushuntirilgan, lekin xodim uni har safar toʻliq oʻqimaydi. Shu yerda qisqa chek-list oʻrinli, chunki u reglamentni takrorlamaydi, faqat joʻnatishdan oldingi oxirgi tekshiruvni beradi.

1. Mijoz nomi va manzil buyurtmadagi bilan mos.
2. Tovar nomi va soni yuk xatidagi bilan mos.
3. Hujjatlar paketga solingan.
4. Qadoq yopilgan va yorliq yopishtirilgan.

Natijani oʻlchash uchun ham oddiy hisob yetadi. Masalan, oyiga 200 ta joʻnatmadan 10 tasida xato chiqsa, xato ulushi 5 foiz boʻladi. Roʻyxatdan keyingi oyda 6 ta xato chiqsa, ulush 3 foizga tushadi. Bu faqat gipotetik hisob, lekin u bir oy yetarli emasini ham koʻrsatadi: bu oyda buyurtmalar boshqacha boʻlishi, mavsum oʻzgarishi yoki yangi xodim ishga kelishi mumkin. Shu sababli kamida bir necha oy kuzatib, roʻyxatdan oldingi davr bilan solishtirish kerak.

Bunday roʻyxatni ofisda oʻtirgan rahbar emas, joʻnatishni har kuni qiladigan omborchi bilan birga yozgan maʼqul, chunki qaysi qadam koʻpincha unutilishini aynan omborchi biladi. Roʻyxat bir marta yozilib qolmaydi: xato yana takrorlansa, band qoʻshiladi, yaramaydigan band olib tashlanadi.

Yana bir xavf bor. Roʻyxat qoʻlda belgilanadigan marosimga aylanib qolishi mumkin: odam bandlarni oʻqimay belgi qoʻyadi. Bunda roʻyxat xavfsizlik hissini beradi, xavfsizlikning oʻzini emas. Ontario natijasi shu xavfni yodga soladi. Bundan qochishning yoʻli oddiy: roʻyxat qisqa boʻlsin, har band bitta aniq savol bersin va jamoa aʼzosi roʻyxatni toʻxtatib, chindan oʻqiy olsin.

Roʻyxat qayerda yordam bermaydi

Chek-list takrorlanadigan va oldindan maʼlum xavfli qadamlar uchun yaxshi ishlaydi. Yangi va noaniq vaziyatda esa u tayyor javob bermaydi: nostandart buyurtma boʻyicha shartlarni kelishish yoki shikoyat bilan ishlash roʻyxatga sigʻmaydi, bu yerda odamning mulohazasi kerak. Tahririyat xulosasiga koʻra, roʻyxat mulohazani almashtirmaydi, uni tinch va tayyorlangan joyga olib boradi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat taklifi, tayyor retsept emas.

• Avval xatolar jurnalini koʻring va bir xil takrorlanadigan uchta xatoni toping. Roʻyxat aynan shular uchun yoziladi.
• Roʻyxatni bitta aniq pauza nuqtasiga bogʻlang, masalan joʻnatishdan oldin yoki shartnomani yuborishdan oldin.
• Besh–toʻqqiz bandda toʻxtang. Har bandga bitta savol bering, javobi ha yoki yoʻq boʻlsin.
• Bir oy sinab, xatolar sonini oldingi oy bilan solishtiring va roʻyxatni oʻzgartiring.