Yashirin bilim odam biladigan, lekin toʻliq aytib bera olmaydigan narsadir. Polanyi uni 1966 yilda tasvirlagan, Nonaka va Takeuchi esa uni tashkilotda qanday oʻtkazish mumkinligini koʻrsatgan. Bu bilimning bir qismini intervyu, kuzatuv va birga ishlash orqali yozib olish mumkin. Lekin uning hammasini hujjatga sigʻdirib boʻlmaydi, shuning uchun ustoz bilan shogirdning birga ishlashi oʻz oʻrnini saqlab qoladi.
Omborda yigirma yil ishlagan usta tovar qadogʻini ushlab koʻrib, uning ichida nimadir notoʻgʻri ekanini biladi. Uchinchi marta soʻrasangiz ham, nima uchun bilganini aniq aytib bera olmaydi. Bu gipotetik holat, lekin tanish: ishning eng qimmat qismi koʻpincha yoʻriqnomaga tushmaydi, chunki uni yozadigan odam oʻzi ham bilib turmaydi. Yoʻriqnomada esa faqat qadoqni koʻzdan kechiring, deb yozilgan boʻlishi mumkin.
Polanyi: biz aytganimizdan koʻproq bilamiz
1966 yilda Michael Polanyi kichik kitob chiqardi va uni bitta fikr bilan boshladi: biz aytib bera oladiganimizdan koʻproq narsani bilamiz. Buni u yuzni tanish misolida tushuntiradi. Odam minglab yuz orasidan tanishini darhol topadi, lekin qaysi belgilar boʻyicha tanishini ayta olmaydi. Kitob uch qismdan iborat: yashirin bilish, paydo boʻlish va tadqiqotchilar jamiyati.
Polanyi bunday bilimni yashirin bilim deb atadi: u qoidalar roʻyxatida emas, odamning koʻnikmasi va hukmida yashaydi. Nashriyot tavsifiga koʻra, Polanyi bu bilim ilmiy bilimning ham ajralmas qismi ekanini koʻrsatadi, yaʼni anʼana, meros boʻlib qolgan amaliyot va ichki qadriyatlar fan uchun ham zarur. Demak, gap faqat hunarmand ishi haqida emas.
Yashirin bilimning qarama-qarshi tomoni aniq bilimdir, yaʼni soʻz, raqam, jadval yoki chizmaga aylantirilgan bilim. Hujjat, reglament va yoʻriqnoma shu turga kiradi, shuning uchun ularni yozish aynan aniq bilim ustida ishlash demak.
Nonaka va Takeuchi: bilim toʻrt yoʻl bilan aylanadi
Yaponiyalik tadqiqotchi Ikujiro Nonaka 1994 yilgi maqolasida tashkilot bilimi yashirin va aniq bilim oʻrtasidagi doimiy muloqotdan tugʻiladi, degan gʻoyani ilgari surdi. Yangi bilimni odamlar yaratadi, tashkilot esa uni kuchaytiradi va ifodalaydi. Keyin Nonaka va Hirotaka Takeuchi bu gʻoyani 1995 yilda Oxford University Press nashr etgan kitobda toʻldirdi.
Kitobda bilim toʻrt xil yoʻl bilan aylanishi tasvirlangan va mualliflar ularni inglizcha bosh harflari boʻyicha SECI modeli deb ataydi. Quyidagi jadvalda shu toʻrt yoʻl oddiy tilda berilgan. Bu yoʻllar bir-biriga spiral kabi ulanadi: bir yoʻldan chiqqan bilim keyingisiga kirish boʻladi.
| Yoʻl | Nima sodir boʻladi | Ish joyidagi koʻrinishi |
|---|---|---|
| Ijtimoiylashuv | Yashirin bilim yashirin bilimga oʻtadi, kuzatish va birga ishlash orqali | Shogird ustaning yonida ishlaydi |
| Ifodalash | Yashirin bilim soʻz, rasm yoki sxemaga aylanadi | Usta ishlayotganda savol beriladi, javoblar yozib olinadi |
| Birlashtirish | Yozilgan bilimlar bir joyga jamlanadi va tartibga solinadi | Bir nechta yoʻriqnoma bitta bilimlar bazasiga yigʻiladi |
| Oʻzlashtirish | Yozilgan bilim amalda ishlatilib, odamning koʻnikmasiga aylanadi | Yangi xodim yoʻriqnoma boʻyicha ishlab, uni oʻzlashtiradi |
Muhim joyi shundaki, model hujjat yozishni jarayonning faqat bitta bosqichi deb koʻradi. Hujjat tayyor boʻlganda ish tugamaydi, kimdir uni ishlatib, oʻzlashtirishi kerak, aks holda bilim qogʻozda turib qoladi.
Bir misol: non pishiradigan mashina
Nonaka va Takeuchi kitobidagi eng mashhur misol Matsushita kompaniyasining uy uchun non pishirgich mashinasi haqida. Muhandislar xamirni toʻgʻri qorishni uddalay olmagan edi: non tashqaridan kuyib, ichidan xom qolardi. Shunda loyihadagi dasturchi Osaka xalqaro mehmonxonasining bosh novvoyi yonida bir yil oʻrgandi va xamirni qanday qorishini kuzatdi.
Keyin u kuzatganini muhandislarga mexanik talablar tilida yetkazdi va mashina prototipi shu asosda qayta qurildi. Bu SECI modelining deyarli hamma bosqichi: avval kuzatib oʻrganish, keyin ifodalash, soʻng muhandislarning umumiy ishi. Biroq bu hikoya ikkilamchi tavsiflardan olingan va kitob matni bilan baʼzi tafsilotlarda farq qilishi mumkin.
Tanqid: hamma narsani soʻzga aylantirib boʻladimi
Nonaka modeli keng tarqaldi, ammo unga eʼtiroz ham bildirildi. Stephen Gourlay 2006 yilda yozdi: toʻrt yoʻlning uchtasi maʼqul koʻrinadi, lekin hech biri oddiyroq izoh bilan tushuntirib boʻlmaydigan dalil bilan tasdiqlanmagan. Uning fikricha, model mohiyatan yashirin boʻlgan bilimni hisobga olmaydi va bilimni asosan menejerlar yaratadi deb qaraydi.
Gourlay yangi ramka taklif qiladi. Unda fikr yuritmasdan bajariladigan ish yashirin bilim bilan, fikr yuritib bajariladigan ish esa aniq bilim bilan bogʻlanadi. Amaliy xulosa shunday: har bir yashirin bilimni soʻzga aylantirib boʻlmaydi va buni daʼvo qilish ham toʻgʻri emas.
Bu tanqid kichik kompaniya uchun amaliy oqibatga ega. Agar usta oʻz sezgisini hujjatga sigʻdira olmasa, bu hujjat yomon yozilganini anglatmaydi, ehtimol bu bilim boshqa yoʻl bilan oʻtishi kerak. Tahririyat xulosasi shunday: avval qaysi bilimni yozish mumkinligini ajrating va faqat shuni yozing, qolganiga ustoz bilan shogirdning birga ishlash vaqtini ajrating. Aks holda yoʻriqnoma bilimni emas, faqat bilim saqlangandek taassurotni saqlaydi.
Qaysi usullar amalda ishlaydi
Bilimning bir qismini baribir yozib olish mumkin. Eng tanilgan usullardan biri muhim qaror usuli: uni Gary Klein va hamkasblari 1980-yillar oxirida yongʻin oʻchirish boshliqlari bilan ishlab yaratgan, natijalar esa 1989 yilda IEEE jurnalida bosilgan. Usul qiyin va gʻayrioddiy voqeani eslab gapirib berishga asoslangan.
AQShning sogʻliqni saqlash tadqiqotlari agentligi bu usulni qadamma-qadam bayon qiladi. Avval qiyin voqea tanlanadi va ishtirokchi uni boshidan oxirigacha eslab beradi, keyin voqea vaqt chizigʻiga qoʻyilib, toʻrt-beshta qaror nuqtasiga boʻlinadi va har nuqtada maxsus savollar beriladi. Intervyu yozib olinib, jadvalga tushiriladi.
Usulning cheklovi ham bor. Natija intervyu oluvchining mahoratiga va javob beruvchining sifatiga bogʻliq, maʼlumot esa ogʻzaki hikoyadan olinadi va odamning haqiqiy fikriga toʻliq mos kelmasligi mumkin. Demak, intervyu bilimni toʻliq koʻchirmaydi, faqat uning bir qismini koʻrinadigan qiladi.
Toyotaning tajribasi bu muammoga boshqa tomondan qaraydi. Tadqiqotchilarning yozishicha, kompaniya qoidalarini hech qachon yozib qoʻymagan va xodimlar koʻpincha ularni soʻz bilan tushuntira olmaydi, rahbarlar esa oʻrgatganda ishni koʻrsatib bermaydi, savol beradi. Savol berish shu yerda ham oʻrgatish usuli, ham bilimni chiqarib olish usuli boʻlib xizmat qiladi.
Quyidagi misol gipotetik. Tajribali usta qadoqni ushlab koʻrib, nosoz deb ajratadi, intervyu oluvchi esa umumiy savol bermaydi va oxirgi marta shunday boʻlgan aniq voqeani soʻraydi: qachon edi, nimani koʻrdingiz, nimani his qildingiz, boshqa odam nimani koʻrmay oʻtib ketdi. Ustaning javoblaridan qadoq ogʻirligi, burchakning shakli va tovush kabi belgilar chiqadi. Ularning baʼzisi chek-listga tushadi, baʼzisi esa faqat koʻrsatib oʻrgatiladi.
Bu usulning kuchi shundaki, savol umumiy fikrni emas, aniq holatni ochadi. Usta odatda qoidani ayta olmaydi, lekin voqeani eslay oladi, qoida esa voqeadan keyin chiqadi.
Toyotada nazoratchi birinchi qoidani oʻrgatayotganda ishchiga aynan shunday toʻrtta savol beradi.
- Bu ishni qanday qilasiz?
- Toʻgʻri qilayotganingizni qanday bilasiz?
- Natijada nuqson yoʻqligini qanday bilasiz?
- Muammo chiqsa nima qilasiz?
Bu savollar oddiy koʻrinadi, lekin ular odamni oʻz harakatini soʻz bilan tavsiflashga majbur qiladi. Ayniqsa uchinchi va toʻrtinchi savol foydali: ular odam oʻz ishining natijasini qanday tekshirishini va xato chiqsa nima qilishini ochadi. Aynan shu javoblar keyin chek-listga aylanishi mumkin.
Bunda odamni imtihon qilayotgandek koʻrinmaslik muhim: savolning maqsadi xodimni tekshirish emas, uning bilimini saqlab qolish ekanini ochiq aytish kerak. Aks holda usta bilimini yashirib, javob berishdan qochishi mumkin. Bu tahririyat xulosasi, manbalarda bunday koʻrsatma yoʻq.
Ustoz-shogird nega saqlanib qoladi
SECI modelida ijtimoiylashuv, yaʼni birga ishlab oʻrganish, bilim aylanishining toʻrt yoʻlidan biri sifatida kiradi. Shogird ustaning yonida turib ishning ritmini, toʻxtash joylarini va ikkilanish lahzalarini koʻradi, bu esa jadvalga sigʻmaydi. Toyotada ham ishchining oʻzi qoidani muammo ustida ishlab topadi, rahbar esa unga savol bilan yoʻl koʻrsatadi.
Tahririyat xulosasi: ustoz-shogird tizimi eski odat emas, boshqa yoʻl bilan olib boʻlmaydigan bilim uchun kerak boʻlgan usul. Uning kuchsiz tomoni tezlikda: bilim bir odamdan boshqasiga sekin oʻtadi va usta ketsa, bilim ham u bilan ketadi. Shuning uchun bir qismini yozib olish, qolganini birga ishlab oʻtkazish kerak, ikkalasi ham.
Nima yozish kerak, nimani birga ishlab oʻrgatish kerak
Quyidagi boʻlinish manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi, u bilimni ikki turga ajratadi.
- Yozib boʻladigan bilim: ketma-ketlik, oʻlchov, qoida, chegara qiymatlar va xato holatlar. Buni chek-list, jadval va yoʻriqnomaga solish mumkin.
- Birga ishlab oʻtadigan bilim: sezgi, hukm, vaziyatni baholash va noaniq holatda qaror. Buni faqat kuzatish, savol va ustoz bilan ishlab oʻrganish mumkin.
Ikkinchi turga hujjat bilan yaqinlashish mumkin, ammo uni toʻliq almashtirib boʻlmaydi. Hujjat usta nimaga qarashini aytishi mumkin, nega aynan shunga qarashini odatda ustaning oʻzi ham toʻliq bilmaydi.
Yana bir oddiy usul bor, u ham tahririyat taklifi: ustaning ishini telefon bilan videoga olib, keyin birga koʻrish va har lahzada nimani oʻylaganini soʻrash mumkin. Ish paytida usta gapirishga ulgurmaydi, videoda esa toʻxtab izoh berishi mumkin va shunda sezgi soʻzga yaqinlashadi.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat taklifi, tayyor retsept emas.
- Ketsa ish toʻxtab qoladigan ikki-uch kishini aniqlang va ularning bilimi qaysi vazifaga tegishli ekanini yozing.
- Ularni ish jarayonida kuzating va qaror qilgan paytida qisqa savol bering: nimaga qaradingiz, nega aynan shunday qildingiz.
- Oxirgi marta qiyin boʻlgan voqeani gapirtiring: nima notoʻgʻri ketdi, buni qanday topdingiz, nimani oʻzgartirdingiz.
- Yozib olganingizni oʻsha odamning oʻzi bilan tekshiring va yoʻriqnoma yoki chek-listga yozing.
- Shogirdni muddati aniq boʻlgan juftlikka qoʻying: u ustaning yonida ishlaydi, usta esa uning ishini tekshiradi.
Yashirin bilimning bir qismini savol, kuzatuv va yozib olish orqali saqlab qolish mumkin, qolgan qismi esa faqat birga ishlash bilan oʻtadi. Shuning uchun hujjat va ustoz-shogird bir-birining oʻrnini bosmaydi, ular birga kerak. Savol shu: kompaniyangizda kim ketsa, eng qimmat bilim yoʻqoladi va u hozir kimga oʻrgatilmoqda?
Asosiy atamalar
- Yashirin bilim
- Odam biladigan, lekin toʻliq soʻzga aylantira olmaydigan bilim. Masalan, koʻnikma, sezgi va tajribaga asoslangan hukm.
- Aniq bilim
- Soʻz, raqam, jadval yoki chizma koʻrinishida yozib qoʻyilgan bilim. Hujjat va yoʻriqnoma shu turga kiradi.
- SECI modeli
- Nonaka va Takeuchi gʻoyasi: bilim kuzatish, ifodalash, jamlash va oʻzlashtirish orqali toʻrt yoʻl bilan aylanadi.
- Ijtimoiylashuv
- Bilim odamdan odamga birga ishlash va kuzatish orqali oʻtishi, soʻz yoki hujjat kerak boʻlmasdan.
- Ifodalash
- Yashirin bilimni soʻz, rasm yoki sxema bilan koʻrinadigan qilish.
- Birlashtirish
- Bir nechta yozilgan bilimni bir joyga toʻplab, tartibga solish.
- Oʻzlashtirish
- Yozilgan bilimni amalda ishlatib, uni oʻz koʻnikmasiga aylantirish.
- Ustoz-shogird
- Tajribali odam yangi odamni birga ishlab oʻrgatishi. Bunda koʻp narsa soʻzsiz, koʻrib oʻtadi.
- Muhim qaror usuli
- Qiyin voqeani vaqt boʻyicha eslatib, qaror nuqtalari haqida savollar berish orqali ekspert bilimini ochish usuli.
- Bilimlar bazasi
- Kompaniya bilimi yigʻilgan va izlab topiladigan joy. Unda egasi va yangilanish tartibi boʻlishi kerak.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Michael Polanyi, The Tacit Dimension, Doubleday, Garden City, New York, 1966; keyingi nashr University of Chicago Press, 2009, 128 bet, ISBN 978-0-226-67298-4 (Amartya Sen soʻzboshisi bilan). https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/T/bo6035368.html (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- Ikujiro Nonaka, Hirotaka Takeuchi, The Knowledge-Creating Company: How Japanese Companies Create the Dynamics of Innovation, Oxford University Press, New York, 1995, 284 bet, ISBN 978-0-19-509269-1. https://academic.oup.com/book/52097 (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- Ikujiro Nonaka, A Dynamic Theory of Organizational Knowledge Creation, Organization Science, 5(1), 1994 yil fevral, 14-37 betlar, doi:10.1287/orsc.5.1.14 (annotatsiya oʻqildi). https://doi.org/10.1287/orsc.5.1.14 (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- Stephen Gourlay, Conceptualizing Knowledge Creation: A Critique of Nonakaʼs Theory, Journal of Management Studies, 43(7), 2006, 1415-1436 betlar, doi:10.1111/j.1467-6486.2006.00637.x (annotatsiya oʻqildi). https://doi.org/10.1111/j.1467-6486.2006.00637.x (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- G. A. Klein, R. Calderwood, D. MacGregor, Critical Decision Method for Eliciting Knowledge, IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics, 19(3), 1989, 462-472 betlar, doi:10.1109/21.31053. https://doi.org/10.1109/21.31053 (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- AQSh Sogʻliqni saqlash tadqiqotlari va sifat agentligi (AHRQ), Critical Decision Method, Workflow Assessment for Health IT Toolkit. https://digital.ahrq.gov/health-it-tools-and-resources/evaluation-resources/workflow-assessment-health-it-toolkit/all-workflow-tools/critical-decision-method (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)
- Steven J. Spear, H. Kent Bowen, Decoding the DNA of the Toyota Production System, Harvard Business Review, 77(5), 1999 yil sentyabr-oktyabr, qayta nashr 99509. https://hbr.org/1999/09/decoding-the-dna-of-the-toyota-production-system (koʻrilgan: 16-oktabr, 2026)