Ackoff: nega har bir boʻlimni alohida yaxshilash butun kompaniyani yaxshilamaydi

Quyidagi holat gipotetik, yaʼni oʻylab topilgan. Yil oxirida uchta boʻlim hisobot beradi. Sotuv yopilgan buyurtmalar sonini oshirganini yozadi. Ombor zaxira aylanmasini, yaʼni tovar omborda qanchalik tez almashishini, yaxshilaganini yozadi. Moliya xarajatni qisqartirganini yozadi. Uchalasi oʻz rejasini bajargan, kompaniya foydasi esa oʻtgan yildagidan past. Kimdir yolgʻon gapiryaptimi? Russell Ackoff mantigʻida bunday holat gʻalati emas: har bir qism yaxshi ishlagan, butun esa yomonlashgan.

Tizim nima: Ackoffning taʼrifi

Russell Ackoff (1919-2009) Pensilvaniya universitetining Wharton maktabida professor boʻlgan. U boshqaruvda tizimli fikrlashning kashshoflaridan biri sanaladi. 1971-yilda Management Science jurnalida u tizim tushunchalarini tartibga solishga urindi. Tizim va uning asosiy turlariga aniq taʼrif berdi, alohida eʼtiborni tashkilotlarga qaratdi. Bu maqola 1999-yilda Wiley nashr etgan Ackoffning tanlangan asarlari toʻplamiga ham kiritilgan. Uning taʼrifiga koʻra tizim kamida ikkita oʻzaro bogʻlangan qismdan iborat.

Shundan muhim xulosa chiqadi: tizimni belgilaydigan xossalar butunga tegishli, ularning birortasi qismlarning birida yoʻq. Ackoff 1994-yilgi videomaʼruzasida shu fikrni takrorlagan. Bertalanfi bunday xossalarni tuzuvchi xossalar deb atagan edi. Ular qismlarning oʻzida emas, ular orasidagi munosabatda yashaydi. Masalan, velosipedning yurishi uning birorta qismida yoʻq. U faqat yigʻilgan butunda paydo boʻladi.

Ackoffning yana bir taʼrifi hal qiluvchi. Uning fikricha, bitta hodisani turli kuzatuvchilar turli tizimga aylantirishi mumkin. Demak, «butun» tayyor berilgan narsa emas. Uni kim, qaysi maqsad uchun va qayerdan chizayotganiga qarab chegara har xil boʻladi. Masalan, bitta doʻkonni egasi alohida tizim deb koʻradi, yetkazib beruvchi esa oʻz zanjirining bir boʻgʻini deb.

1971-yilgi maqolada yana bir gʻoya bor: har bir tizim oʻz qismlarining xulqiga nisbatan xilma-xillikni yo oshiradi, yo kamaytiradi. Xilma-xillik deganda qismlar oʻzini qanchalik turlicha tutishi nazarda tutiladi. Tahririyat talqini shunday: reglament xilma-xillikni kamaytiradi, chunki xodimlar bir xil harakat qiladi. Jamoa esa bitta odam qila olmaydigan ishni qiladi va xilma-xillikni oshiradi. Ikkalasi ham kerak, savol ularning nisbatida.

Nega yaxshi qismlar yaxshi butunni bermaydi

1994-yilda Ackoff System Dynamics Review jurnalida «Tizimli fikrlash va fikrlovchi tizimlar» maqolasini chop etdi. Annotatsiyaga koʻra, tashkilotni ijtimoiy tizim deb tushunishning birinchi oqibati — qismlarni butun sifatida emas, alohida boshqarish. Maʼruzalari yozuvlarida bu fikr qatʼiyroq. Qismlarni alohida yaxshilashga qaratilgan dastur butunning ishini yaxshilamasligiga amin boʻlish mumkin, chunki tizimning ishi qismlar bir-biriga qanchalik mos kelishiga bogʻliq. Yumshoqroq ifoda ham keltiriladi: qismni yaxshilash butunni albatta yaxshilamaydi.

Ackoff buni bir jumla bilan ifodalaydi: yaxshilash dasturi istamagan narsangizni yoʻq qilishga emas, istagan narsangizga qaratilishi kerak. U yana taʼkidlaydi: nuqsonlarni topib yoʻqotish tizimning umumiy ishini yaxshilamaydi. Bu fikr «qismlarni yaxshilash» mantigʻiga qarshi turadi, chunki nuqson qidirish va yoʻqotish aynan qismlarni alohida koʻrishdir.

Quyidagi jadval gipotetik. U boshidagi holatni boʻlim boʻyicha ochib beradi. Bu manbadan olingan misol emas, gʻoyani koʻrsatish uchun tuzilgan.

Jadvalda hech kim qoidani buzmagan. Har bir boʻlim oʻz maqsadini bajargan. Lekin boʻlimlar orasidagi bogʻlanish hech kimning hisobida boʻlmagan, shuning uchun uning yomonlashuvi ham hech kimning hisobotida koʻrinmaydi. Bertalanfi tilida kutish muddati va bekor qilingan buyurtmalar ulushi tuzuvchi xossa: ular alohida boʻlimda emas, boʻlimlar orasida hosil boʻladi.

Hitch 1953: notoʻgʻri mezon bilan toʻgʻri hisob

Qismni butundan ajratib optimallashtirish xavfi Ackoffdan oldin ham yozilgan. Bunday ish suboptimallashtirish deyiladi: qism eng yaxshi holatga keltiriladi, butun esa eʼtibordan chetda qoladi. RAND korporatsiyasidan Charles Hitch 1953-yilda Operations Research jamiyati jurnalida «Operatsion masalalarda suboptimallashtirish» maqolasini eʼlon qildi. Uning asosiy fikri oddiy: tahlil faqat tanlangan mezon qadar foydali. Mezon esa koʻpincha birinchi mos kelgan natija funksiyasi boʻyicha olinadi. Notoʻgʻri mezon bilan hisoblash notoʻgʻri savolga javob berish bilan barobar.

Bundan boshqaruv uchun amaliy xulosa chiqadi: boʻlimga bergan mezoningiz boʻlim uchun toʻgʻri boʻlib, butun uchun notoʻgʻri boʻlishi mumkin. Zaxira aylanmasi ombor uchun yaxshi koʻrsatkich. Lekin mijoz uchun yaxshilik tovarning mavjudligi bilan oʻlchanadi. Ikkala oʻlchov ham toʻgʻri. Ular orasidagi bogʻlanishni esa hech bir boʻlim oʻzi koʻrmaydi.

Oddiy hisob: ombor va sotuv bir-biriga qarshi tortganda

Hitch aytgan holatni raqamda koʻrish mumkin. Bu gipotetik hisob, uni oʻquvchi oʻzi tekshirishi oson. Shartlar quyidagicha:

• Oylik talab teng ehtimol bilan 80, 100 yoki 120 dona.
• Ombor oy boshida zaxira hajmini tanlaydi: 80, 100 yoki 120 dona.
• Zaxiradagi har bir dona oyiga 1 shartli birlik turadi.
• Yetishmagan har bir dona esa 2 shartli birlikka tushadi.

Bu pul summasi emas, hisobni koʻrsatish uchun olingan oʻlchov.

Ombor faqat oʻzining xarajatini koʻrsa, eng kam zaxirani, yaʼni 80 donani tanlaydi. Sotuv faqat yetishmovchilikni koʻrsa, 120 donani talab qiladi. Ikkala tanlovda ham jami xarajat 120. Butun tizim uchun eng yaxshi tanlov oraliqdagi 100 dona, jami 113,3. Boʻlimlarning har biri oʻz mezoni boʻyicha mantiqiy ish tutgan, lekin ikkalasi ham butunning koʻrsatkichini yomonlashtirgan. Yechim bitta: mezonni boʻlimdan butunga koʻchirish.

Bu hisobda yana bir narsa koʻrinadi. 100 dona tanlovini ombor ham, sotuv ham oʻzicha topa olmaydi, chunki ikkalasi faqat oʻz xarajatini koʻradi. Uni faqat ikkala xarajatni birga koʻra oladigan odam yoki jamoa topadi. Tahririyat xulosasi shunday: har bir buyurtma zanjirining boʻlimlar ustida turuvchi egasi boʻlishi kerak. Aks holda butunning oʻlchovini hech kim yuritmaydi.

Tashkilot ijtimoiy tizim sifatida: toʻrt oqibat

Ackoff 1994-yilgi maqolada tizimlarning uch turini ajratadi: mexanik, organizmik va ijtimoiy. Tashkilotni mexanik tizim deb tushunishdan ijtimoiy tizim deb tushunishga oʻtishdan toʻrt oqibat chiqadi. Annotatsiya ularni faqat sanaydi, kompaniya tiliga oʻgirish tahririyatniki.

1. Qismlarni butun sifatida emas, alohida boshqarish: boʻlimga boʻlim uchun koʻrsatkich qoʻyiladi, butun kompaniya uchun esa hech narsa yoʻq.
2. Menejerdan qobiliyatliroq boʻlishi mumkin boʻlgan xodimlarni boshqarish: bunda buyruq berishdan koʻra sharoit yaratish muhimroq.
3. Muammolarni tizim sifatida emas, alohida hal qilish: bir muammo hal boʻladi, oʻrniga boshqasi paydo boʻladi.
4. Fanlarni tabiatning haqiqiy boʻlinmasi deb olish: moliya, marketing, ishlab chiqarish alohida dunyolar emas, bir tizimning turli qirralari.

Birinchi oqibat maqola boshidagi holatning oʻzi. Uchinchisi esa yuqoridagi hisobga yaqin. Bir joyda muammo hal boʻlganda boshqa joyda yangisi paydo boʻladi, chunki muammolar ajratilgan holda emas, bir-biri bilan bogʻlangan holda mavjud.

Tanqid: qismni yaxshilash baribir foydali boʻlishi mumkin

Ackoffning bu fikri mutlaq qoida sifatida oʻqilsa, notoʻgʻri tushuniladi. Graham Berrisford oʻz saytida shunday eʼtiroz bildiradi: bitta qismni yaxshilash butunni yaxshilashi ham mumkin. Eng qimmat qismga yoki eng tor joyga eʼtibor berish asosli amaliyot. Baʼzi qismlarni butunning asosiy maqsadiga zarar bermay olib tashlash ham mumkin, masalan matn tekshirgichni yoki avtomobilning qoʻlqop qutisini. U yana qoʻshadi: butunlik hamma narsani koʻrib chiqish degani emas, hamma narsani hech qachon koʻrib boʻlmaydi.

Bu eʼtiroz Ackoffni bekor qilmaydi, uni aniqlashtiradi. Ackoffning oʻzi ham qism yaxshilansa butun hech qachon yaxshilanmaydi demaydi. U butunning yaxshilanishi shart emasligini aytadi. Shu sababli savol «qismni yaxshilash yomonmi» emas. Savol shunday turadi: bu qismning yaxshilanishi butunga qanday taʼsir qiladi? Bunga javobni faqat butunning oʻlchovi beradi.

Boʻlimlarga alohida koʻrsatkich qoʻyilganda

Koʻp kompaniyada har bir boʻlimga oʻz koʻrsatkichi qoʻyiladi: sotuvga hajm, omborga aylanma, moliyaga xarajat. Bu odat Ackoff fikriga mezon beradi, savol shaklida: bu koʻrsatkich yaxshilansa, butun kompaniyaning natijasi ham yaxshilanishi aniqmi? Agar aniq boʻlmasa, koʻrsatkich boʻlimning emas, butunning natijasi bilan bogʻlanishi kerak. Koʻrsatkichning oʻzi maqsadga aylanib qolishi alohida masala. U koʻrsatkich buzilishi haqidagi maqolada koʻrib chiqilgan.

Quyidagi uch qadam manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi. Ackoffda ular shu shaklda yozilmagan.

1. Butun uchun bitta koʻrsatkich tanlang: masalan, buyurtmadan toʻlovgacha oʻtgan muddat.
2. Har bir boʻlimning koʻrsatkichini shu oʻlchov bilan solishtiring: u uni oshiradimi, oʻzgartirmaydimi yoki pasaytiradimi.
3. Qarama-qarshi koʻrsatkichlarni juftlang: sotuv hajmini qaytarilgan buyurtma ulushi bilan, zaxira aylanmasini tovar yoʻqligi ulushi bilan.

Uch qadamni yuqoridagi birinchi jadvalga qoʻllab koʻramiz. Butunning oʻlchovi: buyurtmadan toʻlovgacha oʻtgan muddat. Uchala boʻlim ham shu muddatni uzaytiradi:

• Sotuvning «yopilgan buyurtmalar soni» koʻrsatkichi muddatni uzaytiradi, chunki bajarib boʻlmaydigan buyurtma ham qabul qilinadi.
• Omborning zaxira aylanmasi muddatni uzaytiradi, chunki tovar yetishmaganda buyurtma kutadi.
• Moliyaning xarajat koʻrsatkichi tezkor yetkazishni toʻxtatib, muddatni uzaytiradi.

Uchalasi ham muddatga qarshi tortadi. Ularni juftlash har bir boʻlimga ikki oʻlchov beradi: oʻzinikini va butunga taʼsirini.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi savollar yuqoridagi mantiqdan chiqarilgan tahririyat xulosasi.

1. Bu boʻlim koʻrsatkichi yaxshilanganda qoʻshni boʻlim koʻrsatkichi nima boʻladi?
2. Qismlarni bogʻlovchi qaysi umumiy natija bor va uni kim oʻlchaydi?
3. Qaysi boʻlimning ishi boʻlimlar orasidagi uzatishda yoʻqolib ketyapti?
4. Bu yaxshilanish nimaga qaratilgan: istamagan narsani yoʻqotishgami yoki istagan natijagami?

Ackoff gʻoyasida bitta qiyin joy qoladi: butunni kim belgilaydi? Boʻlimlar uchun butun kompaniya, kompaniya uchun butun bozor, bozor uchun esa butun jamiyat boʻlishi mumkin. Ackoffning oʻzi taʼkidlaganidek, chegarani tanlash kuzatuvchining ishi. Shu sababli har bir yaxshilash loyihasi birinchi savoldan boshlanadi: bu yerda butun nima?