Six Sigma: Motorola kelib chiqishi, DMAIC va kichik biznes uchun chegara

General Electricning 1998 yilgi yillik hisobotida aksiyadorlarga yozilgan xatda bir misol bor. Buyurtmani yetkazish muddati oʻrtacha 17 kundan 12 kunga tushgan, deylik. Ammo mijoz bir buyurtmani 4 kunda, boshqasini 20 kunda olsa, oʻrtacha raqamdan unga foyda yoʻq. Xatda shu fikr qisqa ibora bilan berilgan: oʻrtacha hech qachon roʻy bermaydi.

Six Sigma aynan shu tarqoqlikni oʻlchaydi va kamaytiradi. Usul Motorola kompaniyasida paydo boʻldi, 1990-yillarda GE orqali keng tarqaldi va bugun ISO standartida bayon qilingan. Bu maqola uning tarixini, hisobini va kichik biznesga mosligini koʻrib chiqadi.

Motorola: sana ikkita, asoschi bitta

Six Sigmani Motorolaga kiritgan muhandis sifatida odatda Bill Smith tilga olinadi. Sanalar esa manbalarda turlicha. Vikipediya Smith usulni Motorolada 1986 yilda joriy qilganini yozadi, boshqa bir manba 1986 yilni, yana biri 1987 yilni koʻrsatadi. iSixSigma saytidagi tarjimai hol esa oʻzi ichida ziddiyatli: Smith Motorolaga 1987 yilda kelgani aytiladi, lekin 1988 yilgi mukofot uning tamoyillari qoʻllanganidan ikki yil keyin kelgani yoziladi.

Motorola universiteti vakili Ed Bales bilan suhbat voqealarni tartibga soladi. Smith oʻlchash takliflarini 1985 yilda bosh direktor Bob Galvinga olib bordi, Galvin esa sifat boʻyicha vitse-prezident Jack Germainga ularni joriy qilishni topshirdi. 1986 yilda muhandislarga uch kunlik kurs oʻtkazildi, 1987 yilda esa texnik boʻlmagan xodimlar uchun bir kunlik kurs boshlandi. 1988 yilda Motorola birinchi Malcolm Baldrige milliy sifat mukofotini oldi.

Ikkala sanani ham yozamiz va bittasini toʻgʻri deb tanlamaymiz, chunki bu manbalarning koʻpi ikkilamchi: suhbat, vikipediya va tijorat saytlari. Faqat bitta narsa aniq: oʻqitish va joriy etish 1986–1987 yillarga toʻgʻri keladi, 1988 yilda esa Motorola mukofot oldi.

Sigma nimani oʻlchaydi

Sigma statistikada qiymatlarning oʻrtachadan qanchalik tarqalganini koʻrsatadigan oʻlchov, yaʼni standart ogʻish. Jarayon natijasi ruxsat etilgan chegaradan qanchalik uzoq turganini, yaʼni nuqson ehtimoli qanchalik kichik ekanini sigma bilan ifodalaymiz. Six Sigma darajasida jarayonning oʻrtachasidan eng yaqin chegaragacha olti standart ogʻish sigʻishi kerak.

Odatda aytiladigan 3,4 nuqson har million imkoniyatga bu oltita sigmaning toʻgʻridan-toʻgʻri natijasi emas. Vikipediya buni shunday izohlaydi: jarayonning oʻrtachasi uzoq muddatda 1,5 sigmaga siljiydi deb faraz qilinadi, shuning uchun qisqa muddatda oltita sigmaga mos jarayon uzoq muddatda 4,5 sigma kabi ishlaydi. Quyidagi jadvalni tahririyat normal taqsimot formulasi bilan hisobladi.

Farq katta: siljishsiz olti sigma million imkoniyatga 0,002 nuqson beradi, siljish bilan esa 3,4. Siljish isbotlangan qonun emas, kelishuv. Vikipediya statistik Donald Wheelerning bu fikrga shubhasini ham keltiradi, shuning uchun sigma darajalarini taqqoslayotganda siljish hisobga olinganmi yoki yoʻqmi, albatta soʻrash kerak.

DMAIC: besh bosqichli yoʻl

Six Sigma loyihasi odatda beshta bosqichda olib boriladi. ISO 13053-1 standarti shu besh bosqichni qayd etadi va har bosqichda tavsiya etilgan amaliyotni, loyihani boshqarishni hamda ishtirokchilarning rollari va oʻqitilishini bayon qiladi. Standart ishlab chiqarishga ham, xizmat va hujjat ishiga ham tegishli, 2011 yilgi nashri esa 2022 yilda qayta koʻrib chiqilib, kuchda qoldirilgan.

1. Define, aniqlash: muammo, mijoz talabi va loyiha maqsadi aniq yoziladi, shunda keyingi bosqichlar nimani oʻlchashni biladi.
2. Measure, oʻlchash: maʼlumot yigʻiladi va jarayonning hozirgi qobiliyati hisoblanadi, yaʼni nuqson qancha va qayerda uchrashi koʻrinadi.
3. Analyze, tahlil: sabab va oqibat bogʻlanishi tekshiriladi va ildiz sabab topiladi, taxminlar esa maʼlumot bilan solishtiriladi.
4. Improve, yaxshilash: jarayon sinov va tajribalar yordamida takomillashtiriladi, masalan tajribalarni rejalashtirish usuli bilan.
5. Control, nazorat: yangi jarayon kuzatiladi, shunda ogʻish qaytib kelsa, uni darhol koʻrib, eski odatga qaytishdan oldin toʻxtatish mumkin boʻladi.

Bosqichlarning mazmuni Vikipediya tavsifiga mos keladi. Muhim joyi: yaxshilash bosqichi beshtadan faqat bittasi. Qolgan toʻrttasi muammoni aniq qoʻyish, oʻlchash, sababni topish va natijani ushlab turishga ketadi.

Birinchi bosqichda nuqsonni taʼriflash alohida eʼtibor talab qiladi. GE hisoboti mijoz uchun muhim talablarni, yaʼni CTQ deb ataluvchi sifat xususiyatlarini mijozning oʻzidan olish kerakligini koʻrsatadi: yangi mahsulotlar aynan shu xususiyatlar asosida loyihalangan. Demak, nuqson ichki qoida bilan emas, mijoz kutgan natija bilan aniqlanadi. Masalan, doʻkon 3 kundan kechikishni nuqson desa, mijozlar esa odatda 2 kunni kutsa, ichki qoida mijoz kutganidan yumshoq boʻlib chiqadi.

Hisob-kitob: onlayn doʻkon yetkazish kechikishlari

Quyidagi misol gipotetik, raqamlar oʻylab topilgan va faqat hisobni koʻrsatadi. Faraz qiling, kichik onlayn doʻkon buyurtmani 3 kundan kech yetkazsa, buni nuqson deb hisoblaydi. Oy davomida 200 buyurtmadan 36 tasi kech yetkazilgan.

1. Aniqlash: nuqson deb yetkazishning kechikishi, yaʼni 3 kundan oshgan buyurtma hisoblanadi, boshqa muammolar esa bu loyihaga kirmaydi.
2. Oʻlchash: 36 ni 200 ga boʻlsak 18 foiz chiqadi, yaʼni million imkoniyatga 180 000 nuqson, 1,5 siljish kelishuvi bilan esa bu taxminan 2,4 sigma.
3. Tahlil: 36 ta kechikishning 22 tasi manzil noaniqligidan, 14 tasi ombordagi kechikishdan chiqqan, deylik, va aynan bu ikki sabab muammoning asosini tashkil qiladi.
4. Yaxshilash: buyurtma tasdiqlanganda mijozdan manzilni qayta soʻrash qoidasi joriy qilinadi, ombor kechikishlari esa alohida koʻrib chiqiladi.
5. Nazorat: har hafta kechikkan buyurtmalar ulushi bitta jadvalda yuritiladi va u belgilangan chegaradan oshsa, sabab darhol tekshiriladi.

Keyingi oyda 200 buyurtmadan 9 tasi kech qoldi deylik, bu 4,5 foiz, yaʼni million imkoniyatga 45 000 nuqson va taxminan 3,2 sigma. Daraja 2,4 dan 3,2 gacha koʻtarildi, ammo asosiy yutuq raqam emas: doʻkon kechikishning sababini bilib oldi.

Endi ehtiyot choralari. 200 ta buyurtmada bitta nuqson million imkoniyatga 5 000 ga, taxminan 4,08 sigmaga teng. Ikkinchi nuqson uni 10 000 ga, 3,83 sigmaga tushiradi. Hajmi kichik jarayonda sigma raqami bitta tasodifiy xato bilan sakraydi, shuning uchun tahririyat xulosasi shunday: bunday hajmda nuqson foizini va xatolar roʻyxatini kuzatish ishonchliroq.

Six Sigma va Lean: ikkita savol

Six Sigma bilan Lean ishlab chiqarishni koʻpincha birga oʻqitadilar, ammo ular boshqa savol beradi. Lean oqim va isrofni, yaʼni ish qayerda kutib yotganini koʻradi. Six Sigma natija tarqoqligini, yaʼni nega bir buyurtma kech qolib, boshqasi oʻz vaqtida kelganini izlaydi. Ikkalasi ham DMAIC bosqichlaridan foydalanishi mumkin. Vikipediya birlashgan yondashuvning birinchi tushunchasini 2001 yilda chiqqan Leaning into Six Sigma kitobiga bogʻlaydi.

Yuqoridagi doʻkon misolida farq aniq koʻrinadi. Lean savoli: buyurtma ombor oldida nega ikki kun kutib yotadi. Six Sigma savoli esa boshqacha: nega 200 buyurtmaning 36 tasi kech qoladi, qolgan 164 tasi esa vaqtida ketadi, ular orasida nima farq bor. Birinchisi navbatni qisqartirsa, ikkinchisi kechikishning aniq sababini topadi.

GEda 1995 yildan keyin

Six Sigma Motorolada tugʻilgan, katta korporatsiya boshqaruvi sifatida esa GEda mashhur boʻldi. Usulni korporatsiya boshqaruv strategiyasi sifatida taqdim etgan kitoblardan biri Mikel Harry va Richard Schroederning 2000 yilgi asaridir, uning sarlavhasidayoq shunday deyiladi. GE hisobotida yozilishicha, usul kompaniyaga 1995 yilda kirib keldi. 1998 yilga kelib kompaniyada 5 000 ga yaqin toʻliq kunlik Master Black Belt va Black Belt faoliyat yuritgan, deyarli har bir mutaxassis esa Green Belt darajasida oʻqitilib, loyihani yakunlagan. Belt deb atalgan bu darajalar Six Sigma loyihalarini yurituvchi mutaxassislarni bildiradi.

Xat ichidagi tanqidiy joy muhim. GE oʻz hisobotida bu davrgacha yaxshilashlar asosan ichki jarayonlarga, yaʼni oʻrtacha muddatlarni qisqartirishga qaratilganini, mijoz esa hali ham tarqoqlikni his qilayotganini tan oladi. Shundan keyin yangi mahsulotlar mijozning muhim talablari, yaʼni CTQ, asosida Six Sigma uchun loyihalana boshladi.

Tanqid va chegara

Roger Schroeder va hamkorlarining 2008 yilgi maqolasi Six Sigma ni akademik jihatdan tahlil qiladi. Xulosasi shunday: usul vositalari avvalgi sifat usullariga juda oʻxshaydi, ammo tashkiliy tuzilmasi yangi. Bu tuzilma yaxshilash ishini qatʼiyroq nazorat qilishga va turli boʻlimlar oʻrtasida muammoni birga hal qilishga yordam beradi.

Young Hoon Kwak va Frank Anbari 2006 yilda Technovation jurnalida Six Sigma yondashuvining foydasi va toʻsiqlarini oʻrganib, madaniy oʻzgarishlar vaqt va tashkilotning sodiqligini talab qilishini yozadi. Demak, Six Sigmani faqat statistik dastur deb qaramaslik kerak. Vikipediya yana bir tanqidni keltiradi: Joseph Juran uni sifatni yaxshilashning oddiy bir koʻrinishi deb atagan.

Kichik biznes uchun asosiy chegara hajm. Million imkoniyatga 3,4 nuqson degan maqsad oyiga yuzlab buyurtmasi bor kompaniya uchun maʼnosiz, chunki bir yilda bitta xato ham bu meʼyordan oshib ketadi. Foydali qismi esa oʻlchash intizomi, nuqsonni aniq taʼriflash va sababni maʼlumot bilan topish.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat taklifi, tayyor retsept emas.

• Bitta jarayonni tanlang va nuqsonni bir jumlada taʼriflang, masalan 3 kundan kech yetkazish.
• Kamida bir oy maʼlumot yigʻing va nuqson foizini oʻrtacha emas, har buyurtma boʻyicha koʻring.
• Nuqson sabablarini roʻyxatga oling va eng koʻp uchraydigan bittasidan boshlang.
• Yaxshilashdan keyin oʻsha foizni har hafta kuzatib boring, shunda oʻzgarish qaytib kelsa darhol koʻrinadi.