Agile manifesti 2001 yilda yozilgan va toʻrt qiymatdan iborat. Scrum esa shu gʻoyaga mos qisqa qoidalar toʻplami boʻlib, 2020 yilgi qoʻllanmada dasturchilar uchun emas, har qanday murakkab ish uchun yozilgan. Ikkala hujjatda ham tezlik soʻzi yoʻq: gap qisqa bosqichlarda natija koʻrsatish, oʻrganish va rejani tuzatish haqida. Scrumni dasturdan tashqarida sinab koʻrish mumkin, lekin bu yoʻlning natijasi haqida mustaqil raqamlar topilmadi.
2001 yil fevralida Yuta shtatidagi Snowbird togʻ kurortida oʻn yetti mutaxassis uch kun yigʻildi. Ular turli ish uslublaridan kelgan va hujjatga botgan ogʻir jarayonlarga muqobil izlayotgan edi. Yigʻilishdan Agile manifesti chiqdi, ammo manifest matnida ham, unga qoʻshilgan oʻn ikki tamoyilda ham tezlik maʼnosidagi soʻz uchramaydi. Shunga qaramay, Agile hamon «tezroq ishlash» deb tushuniladi, goʻyo manifest tezlikni vaʼda qilgan va Scrum shu vaʼdani bajarish uchun oʻylab topilgandek. Maqola ikki hujjatni matni boʻyicha oʻqiydi: manifestni va 2020 yil noyabrida chiqqan Scrum Guide ni. Oxirgi savol amaliy: bularning qaysi qismi dasturdan tashqarida, oddiy kompaniyada ishlaydi?
Manifest nima deydi: toʻrt qiymat va oʻn ikki tamoyil
Manifest bir jumla bilan ochiladi: dasturni oʻzimiz ishlab, boshqalarga ham yordam berib, yaxshiroq yoʻllarni kashf etyapmiz. Undan keyin toʻrt juftlik keladi, va har juftlikda oʻng tomon ham qimmatli, chap tomon esa koʻproq qadrlanadi.
- Insonlar va ularning oʻzaro muloqoti jarayon va vositalardan ustun turadi.
- Ishlaydigan mahsulot toʻliq hujjatlardan ustun turadi.
- Mijoz bilan hamkorlik shartnoma boʻyicha bahslashishdan ustun turadi.
- Oʻzgarishga javob berish rejaga ergashishdan ustun turadi.
Oxirgi izoh muhim, chunki manifest hujjat, shartnoma va rejani rad etmaydi, faqat ularni birinchi oʻringa qoʻymaydi. Yigʻilish tarixini yozgan ishtirokchi ham harakatni uslublarga qarshi emas deb taʼriflaydi: modellashtirish, hujjat va rejalashtirish maʼlum chegarada kerak, deydi u.
Oʻn ikki tamoyilda tezlik emas, ritm koʻzga tashlanadi. Ishlaydigan mahsulot bir necha haftadan bir necha oygacha boʻlgan oraliqda yetkazilsin, qisqasi afzal. Homiylar, ishlab chiquvchilar va foydalanuvchilar cheksiz davom ettira oladigan surʼatda ishlashi kerak. Oddiylik esa bajarilmaydigan ish hajmini koʻpaytirish sanʼati deb ataladi. Bu tezlashtirish haqida emas, ortiqcha ishni kesib tashlash haqidagi fikr, yaʼni koʻproq qiymat olish uchun nimani qilmaslikni ongli tanlash.
Scrum qayerdan kelgan
1986 yil yanvarida Harvard Business Review jurnalida Hirotaka Takeuchi va Ikujiro Nonaka yangi mahsulot yaratish haqida maqola chiqardi. Annotatsiyaga koʻra, yuqori sifat, past xarajat va farqlanish endi yetarli emas, tezlik va moslashuvchanlik ham kerak. Demak, Scrumning ilhom manbai tezlikni sanagan. Boshqa manbaga koʻra, mualliflar estafetani regbiga qarama-qarshi qoʻygan: estafetada tayoqcha birdan boshqasiga oʻtadi, regbida jamoa maydonni birga bosib oʻtadi, va «Scrum» nomi shu oʻyindan olingan. Bu bogʻlanish ikkilamchi manbadan olindi, chunki 1986 yilgi maqolaning toʻliq matni ochilmadi va regbi oʻxshatishini asl matndan tekshirib boʻlmadi.
Keyingi tarix Scrum Guide da yozilgan. Ken Schwaber va Jeff Sutherland Scrumni 1990-yillar boshida ishlab chiqdi, 1995 yilda esa OOPSLA anjumanida birga taqdim etdi, va shu bilan birinchi rasmiy taʼrif ochiq eʼlon qilindi. Agile Academy maʼlumotiga koʻra, Sutherland jamoasi 1993 yilda Easel kompaniyasida uni dasturga moslagan, Schwaber esa ikki yildan keyin birinchi maqolasini yozgan. Qoʻllanmaning birinchi varianti 2010 yilda yozilgan. Ikkalasi ham 2001 yilgi manifestni imzolagan oʻn yetti kishi orasida bor.
Scrum Guide 2020: qisqa mazmun
Qoʻllanma Scrumni yengil tuzilma deb ataydi: u odamlarga, jamoalarga va kompaniyalarga murakkab muammolar uchun moslashuvchan yechimlar orqali qiymat yaratishga yordam beradi, qoidalari esa ataylab toʻliq emas. Asosida ikki gʻoya yotadi: bilim tajribadan keladi va qarorlar kuzatilgan narsaga tayanadi, hamda isrofni kamaytirib, muhim narsaga diqqat qilish kerak. Uch tayanch shaffoflik, tekshirish va moslashish, qiymatlar esa beshta: majburiyat, diqqat, ochiqlik, hurmat va jasorat, va jamoa shularga tayanib ishlashi kerak.
Scrum jamoasida uchta javobgarlik bor va ichki boʻlinma yoʻq. Mahsulot egasi, yaʼni Product Owner, mahsulot qiymati va ishlar roʻyxati uchun javob beradi. Scrum Master Scrumning tushunilishi va jamoaning samaradorligi uchun javob beradi. Ishlab chiquvchilar, yaʼni Developers, har Sprintda foydalanishga yaroqli natijani yaratadi. Jamoa odatda oʻn kishi yoki kamroq boʻladi, oʻzini oʻzi boshqaradi va kerakli koʻnikmalarning hammasiga ega.
Ish Sprint deb ataluvchi qisqa sikllarda ketadi. Sprint bir oy yoki undan qisqa, uzunligi qatʼiy, va oldingisi tugashi bilan keyingisi boshlanadi. Qoʻllanma uni Scrumning yurak urishi deb ataydi. Sprint ichida toʻrt tadbir oʻtadi, jadvalda bir oylik Sprint uchun chegaralar berilgan.
| Tadbir | Davomiyligi, bir oylik Sprintda | Nima uchun kerak |
|---|---|---|
| Sprint rejalashtirish | koʻpi bilan 8 soat | Sprint maqsadini belgilash, ishlarni tanlash, ish rejasini tuzish |
| Kunlik Scrum | 15 daqiqa | Maqsad sari borishni tekshirish va ertangi ishni rejalash |
| Sprint sharhi | koʻpi bilan 4 soat | Natijani manfaatdor tomonlar bilan koʻrib, ishlar roʻyxatini moslash |
| Sprint retrospektivasi | koʻpi bilan 3 soat | Sifat va samaradorlikni oshirish yoʻllarini rejalash |
Vaqt hisobini oddiy qilib koʻraylik, bu gipotetik hisob: oyda 20 ish kuni, har kuni 8 soat, yaʼni jami 160 soat bor. Tadbirlarning yuqori chegarasi 8 + 4 + 3 soat, yana yigirma kunlik 15 daqiqalik yigʻilishlar, yaʼni 5 soat. Jami 20 soat chiqadi, bu ish vaqtining 12,5 foizi, yaʼni sakkizdan biri. Hisob qoʻllanmadagi eng koʻp chegaralarga tayanadi, amalda jamoa kamroq sarflashi mumkin.
Natija uchta roʻyxat yoki holatda saqlanadi, va har birining oʻz majburiyati bor.
| Roʻyxat yoki natija | Unga bogʻliq majburiyat | Maʼnosi |
|---|---|---|
| Mahsulot ishlari roʻyxati | Mahsulot maqsadi | Mahsulotning uzoq muddatli kelajak holati |
| Sprint ishlari roʻyxati | Sprint maqsadi | Shu Sprintning bitta asosiy vazifasi |
| Tayyor natija | Tayyorlik taʼrifi | Natija qanday sifatda boʻlishi haqida rasmiy kelishuv |
Tayyorlik taʼrifiga javob bermagan ish Sprint sharhida koʻrsatilmaydi va ishlar roʻyxatiga qaytadi. Shu qoida «deyarli tayyor» degan holatni yoʻq qiladi, chunki ish yo tayyor, yo roʻyxatda.
2017 dan 2020 gacha nima oʻzgargan
Qoʻllanmaning rasmiy oʻzgarishlar sahifasi 2020 yilgi tahrirni yetti bandda sanaydi, quyida birinchi oltitasi.
- Qoidalar kamaytirildi: kunlik Scrumdagi uch savol olib tashlandi, Sprintni bekor qilish boʻlimi qisqartirildi.
- Alohida ishlab chiquvchilar jamoasi tushunchasi yoʻqoldi. Endi bitta Scrum jamoasi va uchta javobgarlik bor, shu bilan «biz va ular» munosabati kamayishi kutilgan.
- Mahsulot maqsadi qoʻshildi, va har Sprint mahsulotni shu maqsadga yaqinlashtirishi kerak.
- Majburiyatlar aniq joy topdi: har roʻyxat va natija oʻz majburiyatiga bogʻlandi.
- «Oʻzini oʻzi tashkil qilish» oʻrniga «oʻzini oʻzi boshqarish» keldi: kim, qanday va nima ish qilishini jamoaning oʻzi hal qiladi.
- Sprint rejalashtirishga «nima uchun» savoli, yaʼni Sprint maqsadi qoʻshildi.
Eng chuqur oʻzgarish yettinchi bandda: qoʻllanmadan sinov, tizim, dizayn va talab kabi axborot texnologiyasi soʻzlari olib tashlandi, matn esa 13 betdan ham qisqa boʻldi. Yaʼni mualliflar 2020 yilda Scrumni dasturchilarning ichki tili emas, har qanday sohada ishlaydigan odam tushunadigan umumiy til qilishga urinib koʻrgan, va keyingi boʻlimdagi savol shundan kelib chiqadi.
Dasturdan tashqarida: nima ishlaydi, nima isbotlanmagan
Qoʻllanmaning oʻzi shuni tan oladi. Scrumning ildizi dasturiy mahsulotda, lekin u hozir murakkab ish bor koʻp sohada qoʻllanmoqda. Unda tadqiqotchi, tahlilchi va olim ham ishlashi mumkin, «ishlab chiquvchi» soʻzi esa ularni chetlatish uchun emas, soddalik uchun tanlangan. 2017 yilgi tahrirga «Scrum nima uchun ishlatiladi» boʻlimi qoʻshilgan, unda bozorni oʻrganish va mahsulotni tez-tez chiqarish ham sanalgan.
2016 yilda Harvard Business Review jurnalida Darrell Rigby, Jeff Sutherland va Hirotaka Takeuchi maqolasi chiqdi. Mualliflar Agile axborot texnologiyasidan boshqa funksiyalarga tarqalayotganini yozadi. Bain tomonidan berilgan qisqa bayonda misollar bor: NPR yangi dasturlar yaratishda, John Deere yangi mashinalar ishlab chiqishda, Saab qiruvchi samolyotlarda, Intronis marketingda, C.H. Robinson kadrlar boʻlimida, Mission Bell Winery esa ishlab chiqarish, ombor va rahbarlar guruhini boshqarishda foydalangan.
Lekin bu roʻyxatni ehtiyotkorlik bilan oʻqish kerak: shu bayonga koʻra, mualliflar oʻsish va unumdorlik haqidagi daʼvolarga raqam keltirmaydi, koʻrsatkichlarni esa savol shaklida beradi, yaʼni erishilgan natija sifatida emas. Demak, roʻyxat Scrum dasturdan tashqarida qoʻllanayotganini koʻrsatadi, natija berishini isbotlamaydi. Mustaqil raqamli tekshiruv bu maqola uchun topilmadi.
Gipotetik misol: besh kishilik marketing jamoasi
Quyidagi holat oʻylab topilgan va hech bir manbada yoʻq, u qoidalar amalda qanday koʻrinishini koʻrsatish uchun yozildi. Kompaniyaning marketing boʻlimi besh kishidan iborat. Rahbar mahsulot egasi boʻladi, jamoadan bittasi Scrum Master rolini oladi, qolgan uch kishi matn, dizayn va reklama sozlash bilan shugʻullanadi.
Mahsulot maqsadi: yangi xizmat haqida mijoz uch oy ichida eshitadigan va murojaat qila oladigan holat. Birinchi Sprint maqsadi esa kichikroq: bitta reklama kanalini ishga tushirib, birinchi haftada nima boʻlishini koʻrish. Tayyorlik taʼrifi oddiy: matn tahrirdan oʻtgan, havolalar ishlaydi, natijani kuzatish jadvali ulangan. Sprint oxirida sotuv boʻlimi reja emas, ishlayotgan reklamani koʻradi. Retrospektivada jamoa bitta narsani oʻzgartirishga kelishadi, masalan, matnni tahrirga bir kun oldin berishga.
Bu tartib katta yillik reja oʻrniga qisqa fikr-mulohaza beradi. Natijaga qoʻllanma vaʼda bermaydi, u faqat sinovni soʻraydi: Scrum oddiy, uni qanday boʻlsa shunday qoʻllab, uning falsafasi, nazariyasi hamda tuzilmasi maqsadga yetishga yordam beradimi yoki yoʻqmi, shuni baholash kerak.
Qayerda xato qilinadi
Birinchi xato Scrumning faqat bir qismini olishdir. Qoʻllanma oxirida aniq yozadi: Scrum faqat toʻliq holda mavjud, qismlarini qoʻllash mumkin, lekin natija Scrum boʻlmaydi. Faqat kunlik yigʻilishni olib, qolganini tashlagan jamoa Scrum ishlatmayapti, u boshqa narsani ishlatyapti, bu esa yomon degani emas.
Ikkinchi xato Agile ni hujjatsizlik deb tushunishdir, holbuki manifest hujjatni rad etmaydi va tarixiy sahifa buni ochiq aytadi. Uchinchi xato tezlikni asosiy maqsad qilishdir. Qoʻllanma va tamoyillar tez-tez koʻrsatish va qayta koʻrib chiqishga urgʻu beradi, ish esa tezlashsa, bu maqsad emas, natijadir.
Toʻrtinchisi tahririyat fikri: Scrum har ish uchun emas. Qoʻllanma uni murakkab muammolar, yaʼni natijasi oldindan nomaʼlum ishlar uchun yozgan. Har oy bir xil tartibda takrorlanadigan ish, masalan hisobot yopish, murakkab emas, takroriy ish va unga aniq reglament yaxshiroq mos keladi. Bu qoʻllanmada yozilmagan.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi, qoʻllanmadan koʻchirma emas.
- Avval ishni ikkiga ajrating: natijasi oldindan nomaʼlum ishlar va takrorlanadigan ishlar. Scrum birinchisiga moʻljallangan.
- Mahsulot maqsadini bitta jumlada yozing; uni yozolmasangiz, Sprintni rejalash hali erta, chunki jamoa nimaga qarab ketayotganini bilmaydi va har Sprint tasodifiy ishlardan iborat boʻlib qoladi.
- Bir oydan qisqa Sprint tanlang va uzunligini oʻzgartirmang, chunki uzunlik qatʼiy boʻlishi qoʻllanma talabi.
- Ishlar roʻyxati uchun bitta odamni javobgar qiling. Qoʻllanma mahsulot egasini bitta odam deydi, qoʻmita emas.
- Tayyorlik taʼrifini yozib, jamoa bilan kelishing va unga javob bermagan ishni Sprint oxirida koʻrsatmang, aks holda «deyarli tayyor» ishlar toʻplanib, haqiqiy natija koʻrinmay qoladi.
- Birinchi uch Sprintdan keyin hisob qiling: tadbirlarga qancha vaqt ketdi va ular natijani yaxshiladimi.
Bunday sinov kichik jamoada bir necha haftada oʻtkaziladi va katta tashabbus talab qilmaydi. Savol esa shu qoladi: sizning jamoangiz Sprint oxirida koʻrsatadigan haqiqiy natija bormi yoki faqat hisobot bormi?
Manifest ham, Scrum Guide ham bir fikrga qaytadi: ishni qisqa bosqichlarga boʻlib, har bosqich oxirida haqiqiy natijani koʻrish va keyingisini shunga qarab oʻzgartirish. Tezlik bundan keyin keladi, baʼzan esa umuman kelmaydi. Oʻzingizdagi qaysi ishning natijasi oldindan nomaʼlum va shu sababli qisqa bosqichlarga muhtoj?
Asosiy atamalar
- Agile
- Ishni qisqa bosqichlarga boʻlib, har bosqichda natijani koʻrish va rejani oʻzgartirishga tayyor turish usuli. Bu tezlik haqida emas, moslashuvchanlik haqida.
- Manifest
- 2001 yilda oʻn yetti mutaxassis imzolagan qisqa hujjat. Unda toʻrt qiymat bor va u ish uslubi haqidagi qarashni ifodalaydi.
- Scrum
- Murakkab ishni qisqa sikllarda bajarish uchun qoidalar toʻplami. Uning rasmiy taʼrifi Scrum Guide da yozilgan.
- Sprint
- Bir oy yoki undan qisqa, uzunligi oʻzgarmaydigan ish davri. Sprint tugashi bilan keyingisi boshlanadi.
- Mahsulot egasi
- Mahsulot qiymati va ishlar roʻyxati uchun javob beradigan bitta odam. Inglizcha nomi Product Owner.
- Scrum Master
- Jamoa Scrum qoidalarini toʻgʻri tushunishi va samarali ishlashi uchun javob beradigan kishi. U boshliq emas, jamoaga xizmat qiladi.
- Ishlab chiquvchilar
- Har Sprintda foydalanishga yaroqli natijani yaratadigan jamoa aʼzolari. Qoʻllanmada bu soʻz dasturchi bilan cheklanmaydi.
- Ishlar roʻyxati
- Mahsulotga nima kerakligini tartib bilan yozilgan roʻyxati. Jamoaning ishi shu roʻyxatdan olinadi.
- Tayyorlik taʼrifi
- Natija tayyor deyilishi uchun qanday sifatga ega boʻlishi kerakligi haqidagi yozma kelishuv. Unga javob bermagan ish tayyor hisoblanmaydi.
- Sprint maqsadi
- Shu Sprintning bitta asosiy vazifasi. U jamoaga diqqat beradi, ishni qanday qilishni esa erkin qoldiradi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Ken Schwaber, Jeff Sutherland, The Scrum Guide: The Definitive Guide to Scrum: The Rules of the Game, 2020 yil noyabr, Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 litsenziyasi. https://scrumguides.org/scrum-guide.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Scrum Guides, Scrum Guide Revision History: 2010 yildan 2020 yilgacha oʻzgarishlar roʻyxati. https://scrumguides.org/revisions.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Kent Beck va boshqalar, Manifesto for Agile Software Development, 2001, agilemanifesto.org, oʻn yetti imzolovchi. https://agilemanifesto.org/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Kent Beck va boshqalar, Principles behind the Agile Manifesto, agilemanifesto.org, 2001. https://agilemanifesto.org/principles.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Jim Highsmith, History: The Agile Manifesto, agilemanifesto.org, Snowbird, Yuta, 2001 yil 11–13 fevral yigʻilishi tarixi. https://agilemanifesto.org/history.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Hirotaka Takeuchi, Ikujiro Nonaka, The New New Product Development Game, Harvard Business Review, 1986 yil yanvar, jurnal sahifasidagi annotatsiya. https://hbr.org/1986/01/the-new-new-product-development-game (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Darrell K. Rigby, Jeff Sutherland, Hirotaka Takeuchi, Embracing Agile, Harvard Business Review, 2016 yil may, jurnal sahifasidagi kirish qismi. https://hbr.org/2016/05/embracing-agile (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Bain & Company, Embracing Agile, HBR maqolasining Bain sahifasidagi qisqa bayoni, konsalting kompaniyasining oʻz materiali. https://www.bain.com/insights/embracing-agile-hbr/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Agile Academy, The origins of Scrum, oʻquv markazining tarixiy sharhi: Takeuchi va Nonaka maqolasi, Easel Corporation, 1993 yil. https://agile-academy.com/en/foundations/the-origins-of-scrum (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)