Oʻzbekistonda kichik tadbirkorlik: raqamlar tizimlashtirish haqida nima deydi

2026-yil 1-iyul holatiga Oʻzbekistonda 1 236 126 ta kichik tadbirkorlik subyekti faoliyat yuritgan. Bu Milliy statistika qoʻmitasining 28-iyuldagi press-relizidagi raqam. Har 1000 aholiga 32,2 ta subyekt toʻgʻri keladi, Toshkent shahrida esa 50,4 ta. Bu raqamlar boshqaruv tizimi haqida nima deydi? Toʻgʻridan-toʻgʻri hech narsa, chunki statistika boshqaruv sifatini oʻlchamaydi. Lekin kichik biznes iqtisodiyotning qayerida va qanday hajmda ishlashi koʻrinadi, bu esa tizimlashtirish qaysi sohalarda koʻproq kerak boʻlishi mumkinligini oʻylash uchun yetarli asos beradi.

Raqam ichida kimlar bor

Hisobga yuridik shaxslar ham, yuridik shaxs tashkil etmaganlar ham kiradi. 1-iyul holatiga 526 659 tasi kichik korxona va mikrofirma. Bu guruhga fermer va dehqon xoʻjaliklari ham qoʻshilgan. Qolgan 709 467 tasi yuridik shaxs tashkil etmaganlar: yakka tartibdagi tadbirkorlar, dehqon xoʻjaliklari, oilaviy tadbirkorlar, hunarmandlar va import tovarlari sotuvchilari. Demak, hisobdagi subyektlarning 57,4 foizi yuridik shaxs emas.

Yilning birinchi yarmida umumiy son oʻsdi, lekin ikki guruh turlicha harakatlandi. Quyidagi jadvalda uch relizdagi raqamlar yonma-yon berilgan.

Kichik korxona va mikrofirmalar yarim yilda 493,0 mingdan 526,7 minggacha koʻpaygan, yaʼni 33,7 mingga yoki taxminan 6,8 foizga. Bu tahririyat hisobi. Ikkinchi guruhda dehqon xoʻjaliklari soni 395,6 mingdan 353,5 minggacha, keyin 334,4 minggacha kamaygan. Sababi relizlarda yozilmagan, lekin bitta izoh bor: yanvar relizida yuridik shaxs tashkil etmaganlar soni Adliya vazirligi bazasi asosida, aprel va iyul relizlarida esa Soliq qoʻmitasi bazasi asosida shakllantirilgan. Manba almashganda toifalar chegarasi ham siljishi mumkin. Shuning uchun guruhlar sonini relizdan relizga bevosita solishtirish xavfli.

Yangi kelganlar haqida alohida raqam bor. 2026-yil yanvar–iyun oylarida 44,0 ming yangi kichik korxona va mikrofirma tashkil etilgan, fermer va dehqon xoʻjaliklari bu songa kirmaydi. Eng koʻpi savdo sohasida: 15 657 ta, yaʼni taxminan 36 foiz. 2025-yil davomida esa 82,4 ming yangi korxona va mikrofirma ochilgan. Qancha korxona yopilgani bu relizlarda koʻrsatilmagan.

Hududlar orasida farq katta: har 1000 aholiga Toshkent shahrida 50,4 ta, Xorazm viloyatida 46,3 ta, Sirdaryoda 41,1 ta, Navoiyda 38,1 ta kichik subyekt toʻgʻri keladi, mamlakat boʻyicha oʻrtacha esa 32,2 ta. Demak, ayrim hududlarda tadbirkor kamida bir yarim barobar zichroq muhitda ishlaydi. Raqobat qanchalik qattiq boʻlsa, ichki tartib va xarajat nazorati shunchalik koʻproq farq qiladi, degan fikr mantiqiy, lekin bu ham faqat tahririyat taxmini.

YaIMdagi ulush: qaysi raqam qaysi davrga tegishli

Kichik biznesning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi haqidagi gaplar koʻpincha davrni aytmasdan keltiriladi. Aslida har relizda boshqa davr turadi, shuning uchun raqamlar bir-biriga mos kelmaydi.

Yanvar–martdagi 45,6 foizdan yanvar–iyundagi 50,5 foizga oʻtish oʻsish ham, pasayish ham emas, bu shunchaki boshqa davr. Tahririyat taxmini shunday: tarmoqlar ulushi yil davomida bir tekis boʻlmaydi, ayniqsa kichik biznes ulushi 95 foizga yaqin qishloq xoʻjaligida. Relizlar sababini yozmaydi, shuning uchun aniq taqqoslash uchun oʻtgan yilning aynan shu davrini olish kerak.

Kichik biznes qaysi sohalarda hal qiluvchi

2026-yil yanvar–iyun oylarida kichik tadbirkorlik subyektlarining umumiy hajmdagi ulushi quyidagicha boʻlgan.

• Qishloq, oʻrmon va baliqchilik mahsulotlarida: 94,9 foiz
• Chakana savdo aylanmasida: 80,3 foiz
• Qurilish ishlarida: 74,9 foiz
• Avtomobil transportida yuk tashishda: 57,1 foiz
• Eksportda: 47,2 foiz
• Sanoat ishlab chiqarishida: 28,3 foiz

Bir hisob chalkashtirishi mumkin. Xizmatlar sohasida kichik biznesning YaIMdagi ulushi yanvar–mart relizida 47,1 foiz, 2025-yil relizida 47,2 foiz, yanvar–iyun relizida esa 76,6 foiz deb yozilgan. Reliz bu sakrashni izohlamaydi. Ehtimol, guruhlash oʻzgargan, lekin bu faqat taxmin. Tahririyat xizmatlar ulushini asos qilib olmaydi, boshqa tarmoqlar raqamlari esa davrlar boʻyicha bir-biriga yaqin.

Bu roʻyxatdagi sohalarda bitta umumiy narsa bor: kunlik takrorlanadigan ish koʻp. Doʻkonda sotuv, qurilishda ish bosqichlari, yuk tashishda reys qaytarilib turadi, takrorlanadigan ishni esa yozib qoʻyish va tekshirish osonroq. Bu tahririyat kuzatuvi, statistikadan chiqqan xulosa emas.

Kim kichik hisoblanadi: taʼrif masalasi

Statistika qoʻmitasi relizlarida kichik biznes hajmlari yakka tartibdagi tadbirkorlar faoliyati hisobga olingan holda beriladi va tarmoq ulushlari tegishli sohaviy boshqarmalar metodikasiga koʻra hisoblanadi. Bu iqtisodiy hisob. Huquqiy toifalash esa boshqa masala va u oʻzgargan.

Avvalgi hujjatlarda mezon xodimlar soni boʻlgan. Masalan, 2005-yilgi qarorda ishlab chiqarish tarmogʻidagi mikrofirma uchun yigirma kishigacha chegara belgilangan, xizmat sohasida esa undan past. Bu hujjat 2013-yilda kuchini yoʻqotgan. Yuridik nashrlarning yozishicha, 2023-yil 10-fevraldagi PF-21-son Prezident farmoni tadbirkorlarni yillik daromadiga qarab mikrofirma, kichik, oʻrta va yirik toifaga ajratgan. 2025-yil martidagi sharhda esa kichik, oʻrta, yirik toifalarni belgilash mezonlari boʻyicha yagona tushuncha hozir yoʻqligi aytilgan. Ikkala nashr ham rasmiy hujjat emas, shuning uchun mezonlarni lex.uz dagi joriy matndan tekshirish kerak.

Raqamlar nimani koʻrsatmaydi

Koʻrib chiqilgan relizlarda xodimlar soni boʻyicha taqsimot yoʻq. Qaysi kichik firmada vazifalar yozilgan, qaysida hamma narsa egasining boshida ekani ham koʻrinmaydi. Statistika tadbirkorlik subyektini sanaydi, uning ichki ishini emas. Boshqaruv haqida fikr yuritish uchun yana uchta maʼlumot kerak boʻlardi: subyektlarning xodim soni boʻyicha taqsimoti, ularning necha yildan beri ishlayotgani va yozma tartibga ega firmalar ulushi. Ular bu relizlarda yoʻq, boshqa jadvallarda bor-yoʻqligini biz tekshirmadik. Shuning uchun «kichik biznesning yarmi tizimsiz» kabi gap bu manbalardan chiqmaydi va maqolada ham yozilmaydi.

Raqam nimani bildiradi va nimani bildirmaydi

Yuqoridagi raqamlarni uch qatorda umumlashtirish mumkin. Bu jadval tahririyat xulosasi, relizdagi jadval emas.

Boshqaruv amaliyoti natijaga taʼsir qiladimi: Hindistondagi sinov

Bu savolga rasmiy statistika javob bermaydi, lekin iqtisodchilar uni tajriba bilan sinab koʻrgan. Nicholas Bloom va hammualliflari Hindistonda toʻqimachilik korxonalarida tasodifiy tanlangan sexlarga bepul maslahat berdi, nazorat sexlari esa faqat bir oylik tashxis oldi. Nashr qilingan variantda birinchi yilda unumdorlik 17 foizga oʻsgani yozilgan. Ishning 2010-yildagi dastlabki variantida bu raqam taxminan 10 foiz edi, ikkala variantni birga keltirish halol.

Maslahatchilar 38 ta asosiy amaliyotni tanladi. Ular besh guruhga boʻlingan: ishlab chiqarish va rejalashtirish, sifat nazorati, zaxira hisobi, kadrlar boshqaruvi, buyurtmalar bilan ishlash. Masalan, nuqsonlarni turi boʻyicha har kuni yozish va ularni tahlil qilish, har bir xodim va rahbar uchun lavozim tavsifi. Boshida sexlar maʼlumotni qogʻozga yozib borgan, lekin uni kuzatadigan va qarorda ishlatadigan tizim boʻlmagan. Amaliyotlar foyda keltirgan, lekin firmalar ularni ilgari qoʻllamagan edi. Mualliflar asosiy sabab deb axborot yetishmasligini koʻrsatadi.

Cheklovni ham aytish kerak. Tadqiqotdagi 17 ta oilaviy korxonada oʻrtacha 270 nafar xodim ishlagan va mualliflarning oʻzi ularni yirik ishlab chiqarish firmalari deb ataydi. Doʻkon, ustaxona yoki besh kishilik xizmat firmasi bilan bu bevosita taqqoslanmaydi. Xulosa ehtiyotkorlik bilan olinadi. Boshqaruv amaliyotini yozib borish va ularga qarab qaror qilish yirik korxonada natija bergan, kichik firmada ham shunday boʻlishi esa alohida tekshiruvni talab qiladi.

Kichik ustaxonada bu qanday koʻrinadi: gipotetik hisob

Hindistondagi sexlar nuqsonlarni turi boʻyicha har kuni yozib borgan. Shu gʻoyani kichik ustaxonaga qoʻyib koʻramiz. Quyidagi raqamlar oʻylab topilgan, hech bir manbada yoʻq. Ustaxona oyiga 120 ta buyurtma bajaradi va 18 tasi nuqson sababli qayta ishlanadi. Bu 15 foiz. Har qayta ish oʻrtacha 2 soat oladi, demak oyiga 36 soat. Agar nuqsonlar yozilmasa, bu 36 soat alohida xarajat sifatida koʻrinmaydi, u shunchaki «band kun» boʻlib oʻtib ketadi.

Endi egasi bir oy davomida nuqsonlarni turi boʻyicha yozib bordi, deylik. 18 ta qayta ishning 10 tasi bitta sababdan chiqdi: oʻlchamlar ogʻzaki aytilib, yozilmagan. Faqat shu sabab yoʻqolsa, qayta ish 10 ta kamayadi, yaʼni 20 soat tejaladi, qolgan 16 soat boshqa sabablarga tegishli. Yozuv hech narsani oʻzi tuzatmaydi, lekin qaysi sabab eng qimmat ekanini koʻrsatadi.

Bundan nima kelib chiqadi

Quyidagilar manbalardan chiqarilgan tahririyat fikri. Birinchidan, kichik biznes iqtisodiyotning katta qismini beradi, shuning uchun boshqaruv amaliyotidagi kichik farq ham umumiy natijada sezilishi mumkin. Ikkinchidan, subyektlarning koʻpi yuridik shaxs emas, demak, ularga katta reglament kerak emas: bir-ikki sahifalik tartib ham ish beradi. Uchinchidan, raqamlar sohalar kesimida farqlanadi va oʻz sohangizdagi ulush raqobat kimlar bilan ekanini taxminan koʻrsatadi.

Amalda nima qilish mumkin

1. Biznesingiz statistikada qaysi guruhga kirishini aniqlang: yuridik shaxs, yakka tartibdagi tadbirkor yoki boshqa.
2. Oʻz sohangiz uchun statistika qoʻmitasi relizidagi kichik biznes ulushini toping va qaysi davrga tegishli ekanini yozib qoʻying.
3. Har kuni takrorlanadigan bitta ishni tanlang va uning qadamlarini bir sahifaga yozing.
4. Bir hafta davomida shu ish qancha vaqt olishi va qayerda xato boʻlishini yozib boring.
5. Yozuvlarni haftada bir marta koʻrib chiqadigan bitta odamni tayinlang, aks holda ular qogʻozda qolib ketadi.