Gerberning E-Myth kitobi kichik biznes egasining asosiy xatosini «texnik ishni bilsam, biznesni ham bilaman» degan taxmin deb koʻrsatadi. Yechim sifatida egasi biznes ichida emas, biznes ustida ishlashi, yaʼni ish tartibini tizimga aylantirishi taklif qilinadi. Kitobning nashr yillari manbalarda turlicha, gʻoyaning oʻzi esa tadqiqot emas, muallif tajribasiga tayanadi. Shunga qaramay, asoschi roli biznes oʻsishi bilan oʻzgarishi kerak degan fikr Wasserman tadqiqotlariga mos keladi.
Michael Gerber kitobining nashr yili manbaga qarab 1985, 1986, 1995 yoki 2001 deb yoziladi. Bu xato emas, kitobning oʻzi bir necha shaklda chiqqan. Gʻoya esa bir xil: texnik mutaxassis oʻz biznesini ochsa, uni ishlatayotgan odam boʻlib qoladi, tadbirkor boʻlib emas. Maqola shu gʻoyani, uning dalillarini va bugungi kichik biznesga mosligini koʻrib chiqadi.
Kitob qachon chiqqan: yillar kelishmaydi
Kutubxona yozuvlari ikkita kitobni ajratadi. Birinchisi «The E-Myth», Ballinger nashriyotida 1985 yilda chiqqan. Boshqa yozuvlar shu nomli HarperBusiness va Harper & Row nashrlarini 1986, 1988 va 1991 yillar bilan koʻrsatadi. Ikkinchisi «The E-Myth Revisited»: kutubxona yozuvi uni 1995 yilda HarperBusiness nashri sifatida koʻrsatadi, 268 bet, Kongress kutubxonasi raqami 94046667.
| Nashr | Yil manbada | Nashriyot | Izoh |
|---|---|---|---|
| The E-Myth | 1985 | Ballinger | Birinchi kitob, Open Library yozuvi |
| The E-Myth | 1986, 1988, 1991 | HarperBusiness, Harper & Row | Keyingi nashrlar, yozuvlar turlicha |
| The E-Myth Revisited | 1995 | HarperBusiness | Kutubxona yozuvi, ISBN 0-88730-728-0 |
| The E-Myth Revisited | 2001 | HarperBusiness | Xuddi shu ISBN ostida alohida yozuv |
Nashriyot taʼrifida «Revisited» kitobi «150 000 nusxa sotilgan yashirin bestsellerning birinchi yangi, toʻliq qayta ishlangan nashri» deb yozilgan. Demak, 1995 yilgi kitob eskisining takrori emas, qayta yozilgan variant. 2001 yil esa shu kitobning keyingi bosmasi boʻlishi mumkin, lekin bu yozuvlardan aniq emas.
Gʻoya nimadan iborat
Kitobning matni ochilmadi, shuning uchun uning mazmuni nashriyot taʼrifi va ikkita mustaqil sharh asosida beriladi. Asosiy fikr shunday: kichik biznesni koʻpincha texnik mutaxassis ochadi, masalan novvoy, santexnik yoki dasturchi. U ishni yaxshi bilgani uchun biznesni ham yaxshi boshqaraman deb oʻylaydi. Gerber bu taxminni «E-Myth», yaʼni tadbirkorlik afsonasi deb ataydi. Sharhlarga koʻra, biznes uchta xarakterni talab qiladi: tadbirkor, menejer va texnik.
Nashriyot taʼrifi kitobning yana uch qismini koʻrsatadi: biznesning chaqaloqlik, oʻspirinlik va yetuklik bosqichlari, franshiza qoidalarini har qanday biznesga qoʻllash va biznes ichida ishlash bilan biznes ustida ishlash orasidagi farq. Sharhlardan birida franshiza gʻoyasi shunday izohlanadi: biznesni 5 000 bir xil filial ochiladigandek qurish kerak, garchi hech qachon franshiza bermasangiz ham. Kitobning yana bir tushunchasi «turn-key» biznes, yaʼni egasiz ishlay oladigan biznes.
Sharhlarda kitobning amaliy qismi ham tasvirlanadi. Birinchi sharhga koʻra, kitobda avval «hayot rejasi»ni, yaʼni nega biznes qilayotganingizni yozish, ishga odam olishdan oldin kelajakdagi tashkiliy sxemani chizish va xodimlarni oʻqitish tizimini qurish taklif qilinadi. Ikkinchi sharhda rivojlanish jarayoni uch qadam deb beriladi: yangilik kiritish, miqdoriy oʻlchash va ishni muvofiqlashtirish. Bular kitobning oʻzidan emas, sharhlardan olingan, shuning uchun nomlarni aniq iqtibos deb qabul qilmaslik kerak.
Bu gʻoyaning tizimlashtirish bilan aloqasi aniq. Biznes egasiga bogʻliq boʻlsa, qoidalar uning boshida turadi va hech kim ularni yozib qoʻymagan. Tizimlashtirish esa aynan shu qoidalarni hujjatga, rollarga va tekshirish tartibiga aylantiradi.
Dalil: kitob nimaga tayanadi
Sharhlovchilardan biri kitobda qatʼiy tadqiqot yoki statistik dalil yoʻqligini yozadi. Ikkinchisi kitobdagi «kichik biznes tadqiqoti» natijalarini aytadi, lekin raqam keltirmaydi. Bular blogdagi baho, ilmiy tanqid emas. Biz oʻzimiz ham Gerber gʻoyasini rasman sinagan hakamli jurnal maqolasini topa olmadik, lekin bu qidiruv natijasi, mutlaq xulosa emas.
Sharhlardan birida kitobda yangi biznesning 80 foizgacha qismi besh yilda yopiladi, degan tadqiqotlar keltirilgani yoziladi. Bu raqam kitobning oʻzidan tasdiqlanmadi. Uni AQSh Mehnat statistikasi byurosining ochiq maʼlumoti bilan solishtirish mumkin. Byuro yangi ochilgan korxona filiallari qancha davom etganini kuzatadi.
| Hozirgacha omon qolgan ulush | 2014 yilda ochilganlar | 2015 yilda ochilganlar |
|---|---|---|
| 1 yildan keyin | 79,7 % | 79,6 % |
| 2 yildan keyin | 69,3 % | 69,1 % |
| 5 yildan keyin | 50,8 % | 50,2 % |
| 10 yildan keyin | 34,9 % | 34,7 % |
Besh yildan keyin filiallarning taxminan yarmi omon qolgan, yaʼni yopilganlari taxminan yarmi, 80 foiz emas. Lekin bu AQSh maʼlumoti va u filiallarga tegishli: firma yopilib, boshqa manzilda qayta ochilsa, hisobda boshqacha koʻrinishi mumkin. Oʻzbekiston uchun xuddi shu koʻrsatkich bu maqolaga olib kirilmadi, chunki mos rasmiy jadval topilmadi. Byuro yana bir narsani qayd etadi: omon qolish sohaga qarab farq qiladi, sogʻliqni saqlash va ijtimoiy xizmatda yuqori, qurilishda esa past boʻlgan, bu 2004 yilda ochilganlar uchun.
Gʻoya qayerda cheklanadi
Sharhlovchilar bir necha cheklovni sanaydi. Birinchisi, kitob asosan McDonald kompaniyasi misoliga tayanadi va oziq-ovqat xizmatidan boshqa sohalarni kam yoritadi. Ikkinchisi, ijodiy yoki juda mutaxassislik talab qiladigan xizmatlarda tizimlashtirish toʻliq mos kelmasligi, franshiza modeli esa hamma sohaga yaramasligi mumkin. Uchinchisi, ayrim tuzilmalar tez oʻzgaradigan bozor uchun qattiq boʻlishi mumkin.
Yana bir tanqid bozorga tegishli. Sharhlovchilardan biri kitob biznes notoʻgʻri bozorda boʻlishi, yaʼni mijoz umuman kerak qilmaydigan mahsulot sotishi mumkinligini hisobga olmaydi, deb yozadi. Bu sharhlar blogdagi shaxsiy fikrlar, lekin ular tizim qurishdan oldin bozor savoli berilishi kerakligini eslatadi. Tizim notoʻgʻri ishni tez va aniq bajarishga ham yordam beradi.
Wasserman: asoschi roli oʻzgarishi kerak
Sharhlarga koʻra, Gerber texnik egani menejerga va tadbirkorga aylantirishni tavsiya qiladi. Noam Wasserman buni boshqa tomondan tadqiq qilgan: asoschi kompaniya oʻsganda qancha vaqt rahbar boʻlib qoladi? 2008 yilda Harvard Business Review jurnali uning 212 ta AQSh startapi haqidagi ishini chop etdi. Ikkilamchi bayonga koʻra, startap uch yoshga yetganda asoschilarning yarmi endi bosh direktor emas edi, toʻrtinchi yilda 40 foizi qolgan va 25 foizdan kami kompaniyani birinchi aksiya chiqarishga olib kirgan.
2003 yilgi maqolasida Wasserman 202 ta internet kompaniyasini tahlil qilgan. Maqolada mahsulot tayyor boʻlishi va yangi investitsiya raundining yopilishi asoschi almashish ehtimolini oshirgan. Muallif buni «muvaffaqiyat paradoksi» deydi: asoschi qanchalik yutuqqa erishsa, uning oʻrnini boshqa rahbar egallash ehtimoli shunchalik ortadi. 2005 yilgi suhbatda u buni yana shunday izohlaydi: erta bosqichda asoschi rahbarlikka mos, keyin esa kompaniyaga savdo tashkiloti, koʻp funksiyali boshqaruv va murakkab moliya kerak boʻladi.
Wasserman keyinroq shu mavzuni 2012 yilda Princeton University Press nashr etgan kitobida kengaytirdi. Nashriyotning oʻz taʼrifiga koʻra, kitob oʻn yillik tadqiqotga, taxminan oʻn ming asoschi haqidagi miqdoriy maʼlumotga tayanadi va odamlar bilan bogʻliq muammolarni startaplar muvaffaqiyatsizligining asosiy sababi deb ataydi. Bu nashriyotning bayoni, kitobning matni ochilmadi.
Bu populyatsiya Gerber populyatsiyasidan farq qiladi. Wasserman tadqiq qilgan kompaniyalar investor jalb qilgan texnologiya startaplari, Gerber esa novvoyxona yoki ustaxona kabi oddiy kichik biznes haqida yozadi. Umumiy fikr bitta: egasi biznes oʻsganda oʻz rolini oʻzgartirishi kerak. Wasserman investorlar koʻpincha asoschining almashishini kutishini yozadi. Tahririyat fikri: kichik biznesda bu qarorni egasi oʻzi qabul qiladi, shuning uchun uni vaqtida qilish ham oʻziga bogʻliq.
Hamma ham oʻsishni xohlamaydi
Erik Hurst va Benjamin Pugsley 2011 yilda AQShdagi kichik biznes egalarining maqsadlarini tadqiq qilgan. Ular koʻpchilik kichik biznes katta boʻlishni yoki yangilik kiritishni xohlamasligini, odamlar biznesni koʻpincha mustaqillik va qulay jadval kabi pul bilan bogʻliq boʻlmagan sabablar uchun ochishini yozgan. Mualliflar kichik firmalar koʻpincha kasb-hunar, mutaxassislik xizmatlari, koʻchmas mulk, tibbiyot, kichik savdo va ovqatlanish sohalarida toʻplanganini ham qayd etadi. Bu Gerberning «5 000 filial» tasavvuriga zid kelmaydi, chunki sharhga koʻra u filiallarni majburiy reja emas, ish tartibini qurish usuli sifatida taklif qiladi. Lekin tizimlashtirish oʻsishdan ham muhimroq maqsad ham boʻlishi mumkin: egasining ish vaqtini bir kishiga bogʻliq boʻlmagan tartibga aylantirish.
Gipotetik hisob: egasining haftasi
Quyidagi misol oʻylab topilgan va hech bir manbada yoʻq. Ustaxona egasi haftasiga 50 soat ishlaydi. Uning 42 soati texnik ishga ketadi, 6 soati hisob-kitob va xodimlarga, 2 soati kelajak rejalariga. Savollar daftari ham bor: bir hafta ichida xodimlar unga 30 marta savol bergan, ularning 20 tasi takrorlangan, yaʼni 67 foizi.
| Koʻrsatkich | Hozir | Uch oy keyin maqsad |
|---|---|---|
| Texnik ish, soat | 42 | 34 |
| Boshqaruv, soat | 6 | 10 |
| Rivojlanish, soat | 2 | 6 |
| Takroriy savollar, hafta | 20 | 5 dan kam |
Hisob-kitob oddiy: egasi 8 soat texnik ishni yozma tartib bilan boshqa xodimga topshirsa, shu 8 soatning 4 tasi boshqaruvga, 4 tasi rivojlanishga oʻtadi. Haftalik 50 soat oʻzgarmaydi: 34 + 10 + 6 = 50. Takroriy savollarning javoblari bir sahifaga yozilsa, haftasiga 20 ta savol 5 tagacha tushishi mumkin. Maqsad hamma ishni topshirish emas, egasining vaqtini yozib olish va uning qancha qismi faqat unga bogʻliqligini koʻrish.
Bundan nima kelib chiqadi
Quyidagilar manbalardan chiqarilgan tahririyat fikri. Birinchidan, Gerberning markaziy ogohlantirishi, yaʼni texnik mahorat biznes mahorati emas, tadqiqot bilan isbotlanmagan, lekin tizimlashtirish mantigiga mos keladi: biznes qanchalik bir odamning boshida tursa, uning ketishi shunchalik katta xavf. Ikkinchidan, tizim qurish hamma uchun oʻsish demak emas. Hurst va Pugsley koʻrsatganidek, koʻp egalar mustaqillik va qulay jadvalni afzal koʻradi, ularga tizim ham aynan shu erkinlikni saqlash vositasi boʻlishi mumkin. Uchinchidan, tizim notoʻgʻri bozorni tuzatmaydi, shuning uchun ishni yozishdan oldin mijoz haqiqatan shu xizmatni xohlashini tekshirish kerak.
Amalda nima qilish mumkin
- Bir hafta davomida vaqtingizni uch guruhga ajratib yozing: texnik ish, boshqaruv, rivojlanish.
- Xodimlar sizga bergan savollarni sanab, takrorlanganlarini ajrating.
- Eng koʻp takrorlangan uch savolning javobini bir sahifaga yozing va xodimlarga bering.
- Texnik ishning bir qismini aniq tartib va tekshiruv bilan boshqa odamga topshiring.
- Uch oydan keyin jadvalni qaytadan toʻldiring va farqni solishtiring.
Gerber gʻoyasi egasi biznesga bogʻlanib qolmasligi uchun ish tartibini yozib, tizimga aylantirishni taklif qiladi. Kitobning dalil bazasi zaif, lekin asoschi roli oʻsish bilan oʻzgarishi kerakligi boshqa tadqiqotlarda ham uchraydi. Sizning haftangizda qancha soat faqat sizga bogʻliq ishga ketadi?
Asosiy atamalar
- E-Myth
- Gerber nomi bilan mashhur tushuncha: texnik ishni yaxshi bilgan odam avtomatik ravishda yaxshi biznes egasi boʻladi degan notoʻgʻri fikr.
- Texnik
- Gerberda biznesning amaliy ishini bajaradigan xarakter. Masalan, novvoy yoki mexanik.
- Menejer
- Tartib va rejani saqlaydigan xarakter. U ishlar kelishilgan shaklda ketishini nazorat qiladi.
- Tadbirkor
- Yangi imkoniyat va yoʻnalishni koʻradigan xarakter. U biznes qayerga borishini oʻylaydi.
- Biznesda ishlash
- Kundalik ishni oʻzingiz bajarish. Egasi ketsa, ish toʻxtaydi.
- Biznes ustida ishlash
- Ish tartibini, rollarni va nazoratni oʻylab yozish. Maqsad biznes egasiz ham ishlashi.
- Franshiza prototipi
- Biznesni koʻp bir xil filial ochiladigandek, aniq qoida bilan qurish gʻoyasi. Franshiza berish shart emas.
- Turn-key biznes
- Kalitni burab ishga tushiriladigan biznes: tartib yozilgan, yangi odam uni topib ishlay oladi.
- Asoschi
- Kompaniyani boshlagan odam. Wasserman tadqiqotida kompaniya oʻsganda asoschining roli oʻzgarishi koʻrib chiqilgan.
- Omon qolish ulushi
- Yangi ochilgan biznesning maʼlum yildan keyin ham ishlab turgan qismi. Masalan, besh yildan keyin 50 foiz.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Michael E. Gerber, The E-Myth Revisited: Why Most Small Businesses Don't Work and What to Do About It, HarperBusiness, New York, 1995, 268 bet, ISBN 0-88730-728-0; Open Library yozuvlari, 1995 va 2001 yillar. https://openlibrary.org/works/OL1821254W (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Michael E. Gerber, The E-Myth: Why Most Businesses Don't Work and What to Do About It, Ballinger, Cambridge, Mass., 1985, ISBN 0-88730-040-5; keyingi HarperBusiness nashrlari 1986–1991; Open Library yozuvlari. https://openlibrary.org/works/OL1821257W (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Noam Wasserman, The Founder's Dilemmas: Anticipating and Avoiding the Pitfalls That Can Sink a Startup, Princeton University Press, 2012, 496 bet, ISBN 978-0-691-14913-4; nashriyot katalogi taʼrifi va Publishers Weekly yozuvi. https://assets.press.princeton.edu/catalogs/S13Paper.pdf (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Noam Wasserman, The Founder's Dilemma, Harvard Business Review, 2008 yil fevral, jurnal qayta nashri R0802G; 212 ta AQSh startapi. https://hbr.org/2008/02/the-founders-dilemma (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Noam Wasserman, Founder-CEO Succession and the Paradox of Entrepreneurial Success, Organization Science, 14(2), 2003, 149–172-betlar, DOI 10.1287/orsc.14.2.149.14995. https://ideas.repec.org/a/inm/ororsc/v14y2003i2p149-172.html (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Erik Hurst, Benjamin Wild Pugsley, What Do Small Businesses Do?, Brookings Papers on Economic Activity, 2011 yil kuz, 2-son. https://www.brookings.edu/articles/what-do-small-businesses-do/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- U.S. Bureau of Labor Statistics, Business Employment Dynamics, Table 7: Survival of private sector establishments by opening year, 1994–2025 yillar mart oylari. https://www.bls.gov/bdm/us_age_naics_00_table7.txt (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Mike Roberts bilan Noam Wasserman suhbati, The Founding CEO's Dilemma: Stay or Go?, Harvard Business School Working Knowledge, 2005 yil 15-avgust; maktabning oʻz sayti. https://www.library.hbs.edu/working-knowledge/the-founding-ceos-dilemma-stay-or-go (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Chad Austin, Book review: E-Myth Revisited, shaxsiy blog, 2010 yil iyul. https://chadaustin.me/2010/07/book-review-e-myth-revisited/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Steven Tennies, A Review of The E-Myth Revisited by Michael E. Gerber, Substack, shaxsiy blog. https://steventennies.substack.com/p/a-review-of-the-e-myth-revisited (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- Utah Business, Falling from grace: What happens when founders lose their own companies?, 2023 yil 16-avgust; Wasserman 2008 yilgi maqolasi natijalarining ikkilamchi bayoni. https://www.utahbusiness.com/leadership/2023/08/16/falling-from-grace-what-happens-when-founders-lose-their-own-companies/ (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)
- U.S. Bureau of Labor Statistics, Entrepreneurship and the U.S. Economy, Business Employment Dynamics, soha boʻyicha omon qolish (2004 yilda ochilganlar), sahifa 2016 yil 28-aprelda yangilangan. https://www.bls.gov/bdm/entrepreneurship/entrepreneurship.htm (koʻrilgan: 24-oktabr, 2026)