Bertalanfi va umumiy tizimlar nazariyasi: kompaniya ochiq tizim sifatida

1950-yil 13-yanvarda Science jurnali yetti betlik maqola chop etdi: muallifi biolog Ludwig von Bertalanffy, maqolaning nomi esa «Fizika va biologiyada ochiq tizimlar nazariyasi» edi. Biologga fizika nega kerak boʻldi? Gap shundaki, oʻsha davr fizikasi tirik organizmni tushuntirishga qiynalardi va shu qiyinchilikdan boshqaruvga ham oʻtgan bir gʻoya oʻsib chiqdi: har qanday tashkilot muhit bilan modda, odam va axborot almashadi, shuning uchun uni yopiq mexanizm deb hisoblab boʻlmaydi. 1901–1972 yillarda yashagan Bertalanfi bu tilni biologiya uchun yaratgan, boshqaruvga uni keyingi mualliflar olib oʻtdi.

Nima uchun qismlarga boʻlib oʻrganish yetmaydi

Butunni faqat qismlarga qarab toʻliq tushunib boʻlmaydi, va Bertalanfi yozuvlarida shu kuzatuv takror uchraydi: klassik fizika tabiat hodisalarini oddiy elementar birliklarga ajratib tushuntirishni maqsad qilgan edi. Biroq qismlarni alohida oʻrganish bilan cheklanib boʻlmaydi, qismlarni birlashtiruvchi tashkil etilish va tartibni ham oʻrganish kerak, chunki qism yolgʻiz oʻzi turganda ham, butunning ichida ham har xil harakat qiladi. Bu gʻoya kitobning 31-betida yozilgan va tashkilotga toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchadi.

Masalan, rahbar notoʻgʻri ishlayotgan boʻlimni tuzatish uchun har bir xodim bilan alohida suhbatlashadi va har birining ishini baholaydi. Natijada hamma xodim oʻz ishini yaxshi bajarayotgani maʼlum boʻladi, lekin boʻlim baribir kech topshiraveradi. Muammo xodimlarda emas, ularning navbat bilan ish uzatishida yotadi, alohida oʻrganish usuli esa bu holatni koʻrishga imkon bermaydi. Bu gipotetik hol va Bertalanfi mantigʻining oddiy qoʻllanishi.

Yopiq tizim fizikaga, ochiq tizim hayotga tegishli

Tirik organizm ham, tashkilot ham atrof bilan doimiy almashinuvda yashaydi. Bertalanfi 1968-yilgi kitobida shunday yozadi: anʼanaviy fizika faqat yopiq tizimlar bilan ishlaydi, yaʼni atrofdan ajratilgan va u bilan modda almashmaydigan tizimlar bilan. Tirik organizm esa doimo modda qabul qiladi va chiqaradi, shuning uchun u muvozanat holatida emas, barqaror oqim holatida yashaydi. Kitobning 39-betida shu fikr «har bir tirik organizm mohiyatan ochiq tizim» degan gap bilan ifodalangan.

Ochiq tizimning bitta gʻalati xossasi bor: bir xil yakuniy holatga turli boshlangʻich nuqtadan va turli yoʻl bilan kelish mumkin. Bertalanfi buni ekvifinallik deb ataydi, inglizchasi equifinality, yopiq tizimda esa yakuniy holatni boshlangʻich shartlar belgilab qoʻyadi.

Gipotetik misol: ikki yangi filial ochilgan, birida 4, ikkinchisida 9 xodim bor, ish hajmi esa bir xil. Ortiqcha xodimli filialda boʻsh vaqt koʻpayadi va yollash toʻxtaydi, kam xodimli filialda esa zoʻriqish koʻtarilib, yollash boshlanadi. Bir yildan keyin ikkalasi ham taxminan bir xil jamoaga yaqinlashishi mumkin. Boshlangʻich son yakuniy sonni belgilamadi, uni oqimlar belgiladi. Bu manbadan olingan raqam emas, gʻoyani koʻrsatish uchun tuzilgan tasavvur.

Yana bir fikr 41-betda: yopiq tizimda tartibsizlik, yaʼni entropiya, oʻsishga intiladi. Ochiq tizim esa muhitdan tartiblangan modda qabul qilib, ichki tartibini saqlab turadi yoki oshiradi. Bertalanfi buni hujayra va organizm haqida yozgan, kompaniyaga koʻchirilsa esa bu tahririyat talqini boʻladi: yangi xodim, yangi bilim va yangi standart orqali kompaniya muhitdan ichki tartib olib kiradi, muhitdan uzilgan jamoa esa asta eskiradi.

Tizim: elementlar va ular orasidagi bogʻlanish

Bertalanfi tizimni elementlarning oʻzi bilan emas, ular orasidagi aloqa bilan belgilaydi. Uning taʼrifi qisqa: oʻzaro taʼsirdagi elementlar toʻplami, yaʼni kitobning 38-betida berilgan taʼrif. Gap elementlarning oʻzida emas, ular orasidagi aloqada: elementlarni bilgan odam hali tizimni bilmaydi.

Shu fikrdan Bertalanfi ikki xil xossani ajratadi. Baʼzi xossalar qismlarning yigʻindisi: jamoaning umumiy vazni xodimlar vaznidan hosil boʻladi, boshqalari esa yigʻindi emas va qismlar orasidagi munosabatdan paydo boʻladi. Birinchisini u yigʻindi xossa, ikkinchisini tuzuvchi xossa deb ataydi, inglizchasi summative va constitutive. Mashhur «butun qismlar yigʻindisidan koʻproq» degan gap aynan shu farqni bildiradi.

Kompaniyada tuzuvchi xossaga eng yaqin misol: buyurtmadan yetkazishgacha oʻtgan muddat. Faraz qiling, mijoz buyurtmasi 5 kunda yetib boradi: sotuv boʻlimi hujjatni 1 kunda rasmiylashtiradi, ombor 1 kunda yigʻadi, haydovchi 1 kunda olib boradi. Qolgan 2 kun hech bir boʻlimning ishi emas: bu uzatish va kutish vaqti. Demak, muddatni boʻlimlarning oʻrtacha koʻrsatkichidan topib boʻlmaydi, chunki u butun zanjirning xossasi, bu hisob ham gipotetik.

Tizim ichida tizimlar: boʻlim uchun muhit kim

Har bir daraja uchun muhit boshqacha boʻladi, buni kitobning 160-betidagi bir jumla yaxshi koʻrsatadi: tirik organizm ochiq tizimlarning ierarxik tartibidir. Hujayra organga, organ organizmga kiradi, har bir daraja esa oʻz muhiti bilan almashadi.

Kompaniya ham shunday tuzilgan: brigada boʻlimga, boʻlim kompaniyaga kiradi. Ombor mudirining muhiti sotuv boʻlimi, yetkazib beruvchi va transport, bosh direktorning muhiti esa bozor, soliq tizimi va raqobatchilardir. «Ombor bizni kuttirmoqda» degan shikoyat aynan shu nuqtadan tugʻiladi: sotuv uchun ombor muhit, ombor uchun esa sotuv muhit. Ikkalasi ham toʻgʻri, chunki har biri oʻz chegarasidan qaraydi.

Kompaniyaning muhiti va chegarani kim chizadi

Muhit va chegara tushunchalarini Russell Ackoff 1971-yilgi maqolasida tartibga solgan. Uning taʼrifida tizim muhiti tizimdan tashqaridagi, ammo uning holatini oʻzgartira oladigan yoki u oʻzgartira oladigan elementlardan iborat, muhiti yoʻq tizim esa yopiq tizim deyiladi. Bu taʼrifga koʻra haqiqiy kompaniya yopiq boʻlolmaydi: xodimsiz, mijozsiz, yetkazib beruvchisiz va axborotsiz u bir oy ham ishlamaydi.

Bertalanfi gʻoyasini tashkilotlarga Daniel Katz va Robert Kahn 1966-yilgi kitobida qoʻllagan. Ularning sxemasi sodda: tashkilot muhitdan resurs oladi, uni mahsulotga aylantiradi, mahsulotni muhitga qaytaradi va muhitdan axborot oladi. Kirish, qayta ishlash, chiqish va teskari aloqa: har bir boshqaruv sxemasi shu toʻrt boʻgʻinli zanjir ustiga quriladi.

Chegara tabiatda tayyor holda yotmaydi: Ackoff fikricha, bitta hodisani turli kuzatuvchilar turli tizimga aylantirishi mumkin. Masalan, yetkazib beruvchi sizning tizimingiz ichidami yoki muhitdami? Agar siz uning ish rejimiga, buyurtma hajmiga va muddatiga taʼsir qila olsangiz, uni tizim ichida koʻrish foydali. Taʼsir qila olmasangiz, u muhit boʻladi va uning xatti-harakati kutilmaydigan omilga aylanadi.

Ixtisoslashuvning evazi: tartib moslashuvchanlikni kamaytiradi

Ixtisoslashuv tizimni tezlashtiradi, lekin moslashuvchanlikni kamaytirishi mumkin. Bertalanfi ochiq tizimni faqat maqtamaydi: 70-betda u tizim rivojlanishining bir mexanizmini tasvirlaydi. Taraqqiyot qismlarning ixtisoslashuvi orqali keladi, ixtisoslashgan qism esa tobora qatʼiy funksiyaga bogʻlanadi, bu jarayonni Bertalanfi progressiv mexanizatsiya deydi. Natijada tizimning oʻzini tartibga solish qobiliyati pasayadi, chunki har bir ixtisoslashgan qism oʻz sabab zanjirida ishlaydi va qolganlarga eʼtibor bermaydi.

Boshqaruvga koʻchirsak, bu savol tugʻdiradi. Gipotetik holat: kassa va buyurtma qabul qilish bir odamda turgan paytda, kasallik vaqtida uning oʻrniga har kim oʻtirishi mumkin edi. Ish uch odamga boʻlinsa, har biri oʻz operatsiyasini tezroq bajaradi, lekin boʻsh oʻrinni toʻldirish qiyinlashadi. Kompaniya bu savdoni koʻpincha sezmay qiladi, bu gʻoyani kompaniyaga qoʻllash esa tahririyat talqini va kitobda bunday misol yoʻq.

Nazariyaning zaif tomonlari

Umumiy tizimlar nazariyasi hamma narsani tushuntirishga daʼvo qilgani uchun tanqid qilingan. Bertalanfi uni hamma fanga mos qonunlar toʻplami sifatida taklif qilgan, bunday daʼvo esa tanqidsiz qolmadi. Shelia Guberman 2004-yilda kitobni batafsil tahlil qilib, taʼrifning oʻzi juda keng ekanini taʼkidlaydi: uning mantigʻida koinotdagi har qanday ixtiyoriy toʻplam tizimga aylanadi, yaʼni taʼrif tekshiriladigan narsani ajratib bermaydi. Guberman yana Bertalanfi muhim muammolarni koʻrsatdi, ammo ularni amaliy yechimgacha olib bormadi, deb hisoblaydi.

Boshqaruv uchun bu tanqid amaliy maʼnoga ega: umumiy nazariya oʻzi boshqaruv vositasi emas, u butun, qism, chegara, muhit va almashinuv kabi tushunchalardan iborat til beradi. Vositalar keyin keldi: Ackoff qismlar va butun munosabatini, Meadows zaxira va oqimlarni, Senge esa tizim arxetiplarini ishlab chiqdi. Bertalanfi tizimga qarash usulini ochdi, tizimni qanday sozlashni esa boshqalar oʻrgatdi.

Oqimlarni bir varaqda yozib chiqish

Ochiq tizim gʻoyasini tekshirish uchun murakkab model shart emas: bir varaq qogʻoz va toʻrt ustun yetadi, yaʼni nima kiradi, nima chiqadi, qayerda yozib boriladi va kim javob beradi. Quyidagi jadval savdo kompaniyasi uchun gipotetik namuna boʻlib, Katz va Kahn sxemasini oddiy jadvalga solgan tahririyat ishlanmasi, manbada tayyor jadval yoʻq.

Jadvalni toʻldirganda ikki holat ochilishi mumkin. Birinchisi: ayrim oqimlar hech qayerda yozilmaydi yoki ularga hech kim javob bermaydi, masalan, mijoz shikoyati qaysi daftarga tushishi nomaʼlum boʻlib chiqadi. Ikkinchisi: boshqa oqimlar ikki joyda yoziladi va raqamlar bir-biridan farq qiladi. Bu gipoteza: haqiqatan shundaymi, kompaniyaning oʻzi tekshirib koʻradi.

Amalda nima qilish mumkin

Quyidagi toʻrt savol Bertalanfi va Ackoff tushunchalaridan chiqarilgan tahririyat xulosasi. Ular manbalarda savol shaklida berilmagan, ammo har biri yuqoridagi mantiqdan keladi.

1. Kompaniyaga nima kiradi va nima chiqadi: odam, material, pul, axborot? Har bir oqim qayerda yozib boriladi?
2. Muhitdagi qaysi omillar sizning holatingizni oʻzgartira oladi va siz qaysi birini oʻzgartira olasiz?
3. Qaysi natija, masalan muddat, sifat yoki xato ulushi, bitta boʻlimning emas, butun zanjirning xossasi va uni kim oʻlchaydi?
4. Qaysi qoida yoki ixtisoslashuv moslashuvchanlikni kamaytirmoqda va buning evaziga nima olinyapti?

Ombor, kassa va buyurtmalar hisobi oqimlarning koʻpini raqamga aylantirib beradi: kirim-chiqim, buyurtma muddati, xodimlarning almashishi. Bertalanfi uchun bu oqimlar tushuncha edi, kompaniya uchun esa oʻlchanadigan kattalik. Lekin asosiy savol oʻlchovdan oldin turadi: nimani ichki, nimani muhit deb hisoblayapmiz. Chegara notoʻgʻri chizilsa, eng aniq reglament ham notoʻgʻri narsani tartibga soladi.