Odoo da soliqlar va fiskal pozitsiyalar: stavkadan deklaratsiyagacha

Oʻzbekistonda qoʻshilgan qiymat soligʻi (QQS) stavkasi 12 foiz. Soliq kodeksining 258-moddasi shunday belgilaydi, 36-bobda sanalgan hollarda esa stavka 0 foiz. Odoo 19 dan boshlab oʻzbek lokalizatsiyasi shu uch holatni tayyor soliq sifatida beradi: 12 foizli QQS, 0 foizli eksport va ozod etilgan aylanma. Soliq oddiy raqamdek koʻrinadi, lekin Odoo da u hisob-faktura satri, jurnal yozuvi va hisobot satri orasidagi bogʻdir.

Soliq satrdan jurnalga qanday oʻtadi

Soliq hujjatning alohida satriga qoʻyiladi: invoys, yetkazib beruvchi hisobi, sotuv taklifi yoki xarid buyurtmasida. Mahsulotga biriktirilgan soliq satrga oʻzi tushadi. Odoo satr summasi va soliq sozlamasiga qarab soliq miqdorini hisoblaydi. Invoys yoki hisob tasdiqlanganda esa soliq summasi uchun alohida jurnal elementi yaratiladi. Ayni summa debitorlik yoki kreditorlik elementiga qoʻshiladi. Soliq “grid”lari (tax grids) shu element va satrga yopishtiriladi, soliq hisoboti maʼlumotni aynan ular orqali yigʻadi.

Soliq kartochkasi Accounting > Configuration > Taxes da ochiladi. Tax Type maydoni soliq qayerda tanlanishini belgilaydi: Sales (mijoz invoysi), Purchase (yetkazib beruvchi hisobi) yoki None. Oxirgisi soliqlar guruhiga kiradigan, lekin oddiy roʻyxatda koʻrinmasligi kerak boʻlgan soliqlar uchun.

Hisoblash usuli beshta: soliqlar guruhi (Group of Taxes), qatʼiy summa (Fixed), narxning foizi (Percentage of Price), soliq kiritilgan narxning foizi (Percentage of Price Tax Included) va maxsus formula (Custom Formula). Oxirgisi uchun Define Taxes as Python Code moduli oʻrnatiladi, hujjat esa miqdorga proporsional soliq uchun maxsus formula oʻrniga qatʼiy summani tavsiya qiladi. Oʻzbek paketidagi uchala soliq ham shu, “foiz” turida berilgan.

Asosiy farq soliq narx ichida yoki ustida turishida. Included in Price maydoni shuni hal qiladi. Hujjat 10 foizli soliq va 1 000 narx uchun ikki variantni hisoblaydi: soliq ustiga qoʻshilsa jami 1 100, narx ichida boʻlsa asos 909,09 va soliq 90,91. Shu formulani 12 foizga qoʻllab hisob-kitob qilamiz (gipotetik, 1 000 000 soʻmlik tovar): soliq narx ichida boʻlsa, 1 000 000 × 12 / 112 = 107 142,86; asos 892 857,14. Chakana narx odatda soliq bilan yoziladi, shu sababli hujjat narx ichidagi variantni B2C savdoga mos deb koʻrsatadi.

Soliq summasi qaysi hisobga tushishini Distribution for Invoices va Distribution for Refunds boʻlimlari belgilaydi. Har birida bitta asos (Base) satri va foizlari 100 ga teng soliq satrlari boʻladi. Hujjat uch odatiy holat sanaydi:

• Bitta 100% satr
• 100% va -100% juftligi (Yevropa ichidagi teskari undirish uchun)
• Ikkita 50% satr, bunda yarmi chegirib boʻlmaydigan xarajatga ketadi

Oʻzbek lokalizatsiyasida sotuv soligʻi 6411 “VAT Output”, xarid soligʻi 4411 “VAT Input” hisobiga yoziladi

Bir soliq guruhiga kirgan soliqlar invoys jami qismida bitta summaga birlashtiriladi. Naqd asos (cash basis) yoqilgan boʻlsa, invoys toʻlov bilan mos qilinganda soliq majburiyati yoki krediti uchun qoʻshimcha yozuv yaratiladi.

Bir soliq boshqasining bazasiga taʼsir qilganda

Ayrim mamlakatlarda bir soliq keyingisining bazasiga kiradi. Hujjat Belgiya misolini keltiradi: ekologik soliq formulasi (mahsulot narxi + ekologik soliq) × sotuv soligʻi. Shu sababli 5 foizli ekologik soliq 21 foizli asosiy soliqdan oldin turishi kerak. Buning uchun soliqning Advanced Options yorligʻida Affect Base of Subsequent Taxes belgilanadi va soliqlar hisoblash tartibida suriladi. Soliqlar guruhida ham koʻrinish tartibi qoʻllanish tartibini belgilaydi.

Hujjat va taklifdagi Tax Excl. / Tax Incl. almashtirgichi esa bitta soliqning narx ichida yoki ustida boʻlishini aynan shu hujjat uchun oʻzgartiradi. U faqat Included in Price maydoni Default boʻlgan soliqqa taʼsir qiladi; soliq kartochkasida aniq variant tanlangan boʻlsa, almashtirgich uni oʻzgartirmaydi. Shu tufayli bir xil sozlamali ikkita nusxa soliq yaratish shart emas.

Fiskal pozitsiya: soliq va hisobni almashtirish qoidasi

Mahsulot va mijozga standart soliq hamda hisoblar biriktiriladi. Mijoz boshqa mamlakatda boʻlsa yoki boshqa turdagi tadbirkor boʻlsa, boshqa soliq kerak boʻladi. Fiskal pozitsiya (fiscal position) shu holat uchun qoida: u hujjatdagi soliqlarni, daromad va xarajat hisoblarini avtomatik almashtiradi.

Pozitsiya uch yoʻl bilan qoʻllanadi. Birinchisi — avtomatik: Detect Automatically belgilanadi, shartlar sifatida VAT Required (mijozning soliq raqami kartochkada boʻlishi) va davlat yoki davlatlar guruhi qoʻyiladi. Ikkinchisi — qoʻlda: hujjatning Other Info yorligʻidan, satrlar qoʻshilishidan oldin tanlanadi. Uchinchisi — pozitsiyani hamkor kartochkasining Sales & Purchase yorligʻida oldindan biriktirish. Bir nechta pozitsiyaning shartlari bir vaqtda bajarilsa, ketma-ketlikdagi birinchisi ishlaydi.

Hisob almashtirish ham shu yerda: chap ustunda mahsulotdagi hisob, oʻng ustunda oʻrniga ishlatiladigan hisob. Qonun talab qilgan izoh (Legal Notes) ham pozitsiyaga yoziladi va taklif, buyurtma, invoys va hisoblarda chiqadi.

19 versiyadagi oʻzgarish: eski qoʻllanmalar nima uchun mos kelmaydi

Odoo 19 release notes fiskal pozitsiyalarning ichki tuzilmasi oʻzgargani haqida yozadi. Soliq xaritalari (tax mappings) pozitsiyalardan olib tashlandi. Endi har bir soliqning oʻzi qaysi pozitsiyada qoʻllanishini va boshqa pozitsiyalarning qaysi soliqlarini almashtirishini belgilaydi: boʻsh maydon “hammasida” degani. Misol sifatida notes 0 foizli eksport soligʻini keltiradi: u Export pozitsiyasida milliy sotuv soliqlarining oʻrnini bosadi.

Pozitsiya endi doim ketma-ketlik boʻyicha aniqlanadi. Koʻp lokalizatsiya bitta “Domestic” pozitsiyaga soddalashtirilgan. Mahsulotlardagi soliqlar ham shu birinchi pozitsiya boʻyicha filtrlanadi. 20.0 hujjatida bu tartib soliq kartochkasi tilida yozilgan: Fiscal Position maydonini boʻsh qoldirsangiz, soliq hamma pozitsiyalarda mavjud boʻladi, aks holda Replaces maydonida u qaysi soliqlarni almashtirishi tanlanadi. Xarita faqat faol soliqlar bilan ishlaydi.

Oʻzgarishning amaliy oqibati bor. Eski video yoki qoʻllanma “fiskal pozitsiya ichidagi soliq xaritasi” ekranini qidiradi, 19 va 20 da esa uni soliq kartochkasidan izlash kerak. Fiskal pozitsiyalar sahifasining oʻzi ham shu yoʻnalishni koʻrsatadi: soliqlarni xaritalash uchun pozitsiya kerak, xaritaning oʻzi soliqlarda sozlanadi.

Odoo 20 bu yoʻnalishni qatʼiylashtirdi: soliq faqat oʻz fiskal pozitsiyasida ruxsat etiladi. Mahsulot yoki hisobdagi standart soliq hujjatdagi pozitsiyaga mos kelmasa, almashtiruvchi soliq boʻlmasa ham u olib tashlanadi. Demak, hujjatdagi pozitsiya oʻzgartirilganda soliq yoʻqolib qolishi mumkin.

Gipotetik misol. Kompaniya tovarni chet eldagi xaridorga sotmoqda, invoysga eksportga moslangan fiskal pozitsiya qoʻyilgan. Mahsulotdagi 12 foizli soliq bu pozitsiyaga tegishli emas. Agar 0 foizli eksport soligʻi uni almashtirishga sozlangan boʻlsa, satrga 0 foizli soliq tushadi. Sozlanmagan boʻlsa, 20 versiyadagi qoidaga koʻra 12 foizli soliq olib tashlanadi va satr soliqsiz qoladi. Hujjat bunday holat uchun alohida ogohlantirish haqida yozmaydi, shu sababli sozlashdan keyin eksport invoysini sinab koʻrish kerak.

Oʻzbekiston: tayyor soliqlar nimani qamrab oladi

Odoo 19 release notes oʻzbek lokalizatsiyasi uchun hisoblar rejasi, soliqlar (QQS 12%, eksport 0%, ozod etilgan 0%) va standart moliyaviy hisobotlar (balans, foyda va zarar) qoʻshilganini yozadi. 20.0 manba kodidagi fayllar ham shuni tasdiqlaydi: oʻzbek paketi soliq guruhlarini va uch soliqni yaratadi, kompaniya uchun standart sotuv va xarid soligʻi sifatida 12 foizlini belgilaydi. Paket fayllari orasida fiskal pozitsiyalar fayli koʻrinmaydi. Eksport uchun tayyor pozitsiya bor-yoʻqligini ishlayotgan bazada tekshirish kerak.

Kodeks tomonida hisobga olish shartlari bor. Kirish QQS ini hisobga olish uchun soliq summasi alohida koʻrsatilgan hisobvaraq-faktura boʻlishi, yetkazib beruvchi esa soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlishi kerak. Eksportda 0 foizli stavkani qoʻllash huquqini tasdiqlovchi hujjatlar soliq hisoboti bilan birga topshiriladi. Bu shartlar Odoo hujjatlarida soliq sozlamasining qismi sifatida tilga olinmaydi, shuning uchun ularni jarayon sifatida alohida nazorat qilish kerak.

Deklaratsiya: Tax Returns

Odoo 19 yangi soliq hisoboti funksiyasini kiritdi: majburiyatlar, muddatlar va avtomatik tekshiruvlar bilan. 20.0 hujjatiga koʻra, davriylik Accounting > Configuration > Settings dagi Tax Return Periodicity boʻlimida belgilanadi: davr, muddat (eslatma yuboriladigan sana) va hisobot yoziladigan jurnal. Boshqaruv panelida Tax Returns jurnali muddatlar haqida eslatadi, har bir hisobot Review, Submit va Pay bosqichlaridan oʻtadi.

Soliq blokirovka sanasi (tax lock date) ham shu yerda. Uni oʻrnatsangiz, QQS ga taʼsir qiladigan yozuvlarni oʻzgartirib boʻlmaydi; blokirovka sanasidan oldingi yozuvlarning soliq qiymatlari keyingi ochiq davrga koʻchiriladi. Rasmiy release notes oʻzbek QQS deklaratsiyasi shaklini sanamaydi. Shu sababli hisobot Odoo dan chiqadigan raqamlarni beradi, rasmiy shaklga koʻchirish esa buxgalter tekshiruvi bilan boʻlishi kerak.

Bundan nima kelib chiqadi

Quyidagilar tahririyat xulosasi. Birinchidan, soliqni mahsulotga emas, “soliq + fiskal pozitsiya” juftligiga bogʻlab oʻylash kerak. Pozitsiyani oʻzgartirgan hujjatda soliq yoʻqolishi mumkinligi 20 hujjatida yozilgan, shuning uchun ichki sotuv, eksport va ozod etilgan holat uchun bittadan sinov invoysi yaratib koʻrgan maʼqul.

Ikkinchidan, xarita faqat faol soliqlar bilan ishlaydi, lokalizatsiya paketi esa odatda faqat asosiy stavkani faol qoldiradi. 0 foizli eksport yoki ozod etilgan soliq oʻchirilgan boʻlsa, almashtirish ishlamaydi. Uchinchidan, narx soliq bilan yoki soliqsiz yuritilishi savdo siyosatining qismi: Included in Price kompaniya darajasida ham, soliq darajasida ham belgilanadi, qaror esa hisobchi va sotuv boʻlimi birgalikda qabul qilgani yaxshi.