MRP va Orlicky kitobi (1975): materiallarni hisoblash gʻoyasi

Joseph Orlicky “Material Requirements Planning:

• The New Way of Life in Production and Inventory Management” kitobi 1975 yilda McGraw-Hill nashriyotida chiqqan
• Kutubxona yozuvlarida u xx + 292 bet deb koʻrsatiladi. Subtitrdagi “yangi turmush tarzi” iborasi zaxirani sezgi bilan emas, hisob bilan boshqarish gʻoyasini ifodalaydi
• Bu tahririyat talqini

MRPning mohiyati uchta savolda: qancha material bor, nimani tayyorlash yoki sotib olish kerak va qachon kerak

MRPdan oldin: zaxira nuqtasi

MRP paydo boʻlmasdan oldin ishlab chiqarish va ombor boshqaruvida zaxira nuqtasi (reorder point) hamda buyurtma hajmi (reorder quantity) usullari ishlatilgan. Vikipediya bu haqda 1989 yildagi Harvard Business Review maqolasiga tayanadi. Usul oddiy: zaxira belgilangan chegaradan tushsa, yangi buyurtma beriladi. Hopp va Spearmanning hakamlik qilingan maqolasi MRP aynan shu usullarni almashtirish uchun ishlab chiqilgani, Orlicky, Oliver Wight va George Plossl esa uni 1960-yillarda “boshqalar bilan birga” yaratganini yozadi.

Bu yerda gʻoyaning asosiy burilishi bor. Bolt, gʻildirak, ramka kabi komponentlarga talab oʻzidan-oʻzi paydo boʻlmaydi, u tayyor mahsulot rejasidan kelib chiqadi. QAD blogida Orlicky tamoyili shunday keltiriladi: kompaniya hisoblab chiqarish mumkin boʻlgan narsani bashorat qilishga urinmasligi kerak. Bu QADning oʻz sahifasi, shu sababli qoida uning talqini sifatida qoladi.

Hisob qanday ishlaydi: gipotetik misol

Mahsulot tarkibi texnologik karta (BOM, bill of materials) bilan yoziladi. Odoo 19.0 hujjati uni tayyorlash yoki taʼmirlash uchun kerakli komponentlar va ularning miqdorlari roʻyxati deb taʼriflaydi. MRP shu roʻyxatni yuqoridan pastga yoyadi va har komponent uchun ehtiyojni hisoblaydi. QAD blogi buni “netting” algoritmi deb ataydi va uni Orlicky ishiga bogʻlaydi.

Gipotetik hisob. Oʻn kundan keyin 100 ta stol topshirish kerak. Har stolga 4 ta oyoq ketadi, omborda 40 ta oyoq bor, yetkazib berish esa 5 kun oladi. Umumiy ehtiyoj 100 × 4 = 400 oyoq, zaxira ayirilgach sof ehtiyoj 360 ta. Oyoqlar oʻninchi kunga yetib kelishi uchun buyurtma beshinchi kunda berilishi kerak. Raqamlar shartli, mexanizm esa shu: ehtiyoj, zaxira, muddat.

Misolni bir pogʻona chuqurlashtiramiz. Har bir oyoq uchun bitta yogʻoch brusok kerak va brusok 3 kunda yetib keladi. Unda brusok buyurtmasi ham hisobga kiradi: 360 oyoq uchun 360 brusok, beshinchi kundan yana 3 kun oldin, yaʼni ikkinchi kunda. MRP aynan shu zanjirni, yuqoridan pastga, oʻzi hisoblaydi. Qoʻlda bunday zanjirni yuzlab mahsulot uchun yuritish xatoga moyil; shu sababli birinchi tizimlar kompyuterga topshirilgan.

Hisob ikki narsaga tayanadi: qoldiq (omborda nima bor) va muddat (qachon yetib keladi). Qoldiq yoki muddat notoʻgʻri yozilgan boʻlsa, tizim ishonchli koʻrinadigan, lekin notoʻgʻri sana va miqdor chiqaradi. Bu tahririyat xulosasi; hisobning oʻzida xatoni tuzatuvchi mexanizm yoʻq. Masalan, haqiqiy omborda 20 ta oyoq boʻlsa-yu, yozuvda 40 ta koʻrinsa, tizim 20 ta oyoqni kam buyurtma qiladi va stollar topshirish muddati kutilmaganda ortga suriladi.

Sanalar kelishmaydi: 1964 yoki 1970-yillar

MRP kim va qachon birinchi qoʻllagani haqida manbalar turlicha. Jadvalda har manba nimani koʻrsatgani yozilgan.

Black & Decker nomi ikki manbada uchraydi, lekin yil farqlanadi: 1964 va 1960-yillar oxiri, 1970-yillar boshi. Bu tafovut izohlanmagan. Mumkin boʻlgan sabab tahririyat taxmini: “birinchi nazariya”, “birinchi sinov” va “birinchi ishlab chiqarishdagi joriy etish” turli voqealar. Kitobning chiqish yili ham bir xil emas: Open Library qidiruvida bitta yozuv 1974, boshqasi 1975 deb koʻrsatadi. Kutubxona yozuvlarining koʻpchiligida 1975 yil yozilgan, shu sababli maqolada shu yil ishlatildi.

Kitobdan keyingi qatlamlar: BOMP, MRP II va yangi nashrlar

Dastlabki MRP tizimlari uy sharoitida yozilgan yoki IBMning BOMP va DBOMP maʼlumotlar bazasi dasturlari asosida qurilgan. Keyinroq IBM PICS, COPICS va MAPICS paketlarini chiqargan. QAD yozishicha, 1980-yillarda bozorda 600 dan ortiq tijoriy MRP yechimi boʻlgan. Bu raqamni boshqa manba bilan solishtirib boʻlmadi. Demak, MRP avval dastur sifatida emas, ishlab chiqarish mantigʻi sifatida paydo boʻldi, uni kompyuterga keyin joylashtirdilar. Bu tartib tahririyat kuzatuvi, manbalar uni shunday ifodalamaydi.

Kitobning oʻzi ham kengaytirilgan. Open Library yozuvlarida McGraw-Hill nashriyotining Orlicky nomi bilan atalgan keyingi nashrlari bor: 1994 yildagi (311 bet), 2011 yildagi (Carol Ptak, 526 bet) va 2023 yildagi toʻrtinchi nashr (Carol Ptak va Chad Smith). QAD ham 1994 yilda George Plossl, 2011 yilda Ptak va Chad Smith qayta ishlaganini yozadi. Bu nashrlar mazmunini ochmadik. Faqat kitob qariyb yarim asr davomida qayta chiqarilgani maʼlum.

Hopp va Spearman MRPni keyinroq “Manufacturing Resources Planning”, yaʼni MRP IIga aylangan tizim deb koʻrsatadi: unga bosh jadval, quvvat rejasi va boshqa modullar qoʻshilgan. QAD esa MRP keyin MRP IIga, undan zamonaviy ERPga aylanganini yozadi. ERP atamasining tarixi alohida maqolada koʻrib chiqilgan.

Cheklov: hisob toʻgʻri, natija esa har doim ham foydali emas

Hopp va Spearman maqolasida MRP tanqidi qisqa, ammo aniq. 1980 yilgi soʻrovga koʻra, soʻralgan firmalarning 10 foizdan kami sarmoyani ikki yil ichida qaytargan, koʻpchilik esa MRP xato boʻlgan deb oʻylay boshlagan. Shu maqolaga koʻra, 1970-yillarda APICS olib borgan “MRP Crusade” kampaniyasi tarqalishni tezlashtirgan. Soʻrov raqami bitta tadqiqotdan olingan; u hamma joyda shunday boʻlganini isbotlamaydi.

Xuddi shu maqola keyinroq MRPni “itarish” (push) tizimi sifatida tasniflaydi: unda tugallanmagan ish miqdorini cheklaydigan aniq chegara yoʻq. Vikipediyaga koʻra, MRP II keyin bosh jadval, taxminiy quvvat rejasi, quvvat ehtiyojini rejalashtirish va sotuv-ishlab chiqarish rejasini qoʻshgan.

Bugun: Odoo 19 misolida

MRP gʻoyasi zamonaviy ishlab chiqarish tizimlarida saqlanib qolgan. Odoo 19.0 hujjatiga koʻra, bosh ishlab chiqarish jadvali (MPS) tanlangan mahsulotlar uchun kelgusi davrlarda toʻldirishni rejalashtirishga yordam beradi. U toʻldirish miqdorini prognoz qilingan talab va xavfsizlik zaxirasi maqsadlaridan taklif qiladi, ammo buyurtmalarni oʻzi yaratmaydi: foydalanuvchi sotib olish yoki ishlab chiqarish buyurtmasini oʻzi ochishi kerak. Hujjatga koʻra, MPS jadvalida davrni (yillik, oylik, haftalik yoki kunlik) va davrlar sonini sozlash mumkin.

Odoo 19.0 hujjatida talab kiritish tartibi ham koʻrsatilgan. Prognoz qilingan talab davrlar boʻyicha qoʻlda kiritiladi, toʻldirish miqdori esa xavfsizlik zaxirasi maqsadlari va minimum-maksimum qiymatlardan avtomatik taklif qilinadi; foydalanuvchi uni oʻzgartirishi mumkin. Mahsulot kartochkasida “Indirect Demand” belgisi, texnologik karta, marshrut va (xarid boʻlsa) yetkazib beruvchi maydonlari bor. Tasdiqlangan sotuv buyurtmalarini prognozga qoʻshish uchun “Actual Demand” toifasi ishlatiladi.

Texnologik karta ichida komponentlardan tashqari amallar ham boʻlishi mumkin: ular ishlab chiqarish koʻrsatmasi va sarflangan vaqtni qayd etish uchun xizmat qiladi. Amalning “Default Duration” maydoni uning taxminiy davomiyligini bildiradi va ishlab chiqarish buyurtmalari hamda ish markazlari bandligini rejalashtirishda ishlatiladi. Bu amal davomiyligi, MRPdagi yetkazib berish muddati emas. Ammo ikkalasi ham “qachon” degan savolga javob beradi va birga rejalashtiriladi.

Hujjatda yana bir ogohlantirish bor: buyurtma qoidalari (reordering rules) MPSga qoʻshilgan mahsulotlarga qoʻllanmasligi kerak, aks holda prognoz notoʻgʻri chiqadi va ortiqcha buyurtmalar yaratiladi. Tahririyat kuzatuvi: 1960-yillardagi ikki yondashuv, yaʼni zaxira nuqtasi va hisoblangan reja, bugungi dasturda ham alohida usullar boʻlib qolgan.

Bundan nima kelib chiqadi

Quyidagi xulosalar tahririyat mulohazasi, manbalardagi faktlardan chiqarilgan.

Birinchi: MRP komponent talabini tayyor mahsulot rejasidan hisoblab chiqaradi. Bu faqat tayyor mahsulot rejasi aniq boʻlsagina ishlaydi. Reja “taxminan” yozilgan boʻlsa, hisob uni xatosi bilan birga koʻpaytiradi.

Ikkinchi: har bir hisob tarkib, qoldiq va muddat maʼlumotlariga tayanadi. Agar omborxonadagi qoldiq haqiqiy qoldiqdan farq qilsa, tizim chiroyli, ammo notoʻgʻri xulosa beradi. Amaliy savol: oxirgi marta omborda nima borligini kim va qachon sanagan?

Uchinchi: 1980 yilgi soʻrov joriy etishning oʻzi foyda berishini taʼminlamasligini koʻrsatadi. Dastur hisob qiladi, ammo kiritiladigan maʼlumot va foydalanuvchilar tayyor boʻlmasa, natija chiqmaydi. Bu tahririyat xulosasi.

Toʻrtinchi: hisob tavsiya beradi, qaror odamniki. Odoo MPS buyurtmani oʻzi yaratmaydi, faqat miqdorni taklif qiladi. Bu yondashuv ishlab chiqarishda oqilona: reja xato boʻlsa, uni buyurtma boʻlib ketishidan oldin odam koʻradi. Tahririyat xulosasiga koʻra, avtomatlashtirishning bu darajasi koʻpincha eng xavfsiz boshlangʻich nuqta.

Ochiq savol shu: MRPning yarim asrga yaqin vaqt oldingi mantigʻi hozir ham dasturlarning ichida turibdi, ammo uni qanchalik ishonchli ishlatish biznesning oʻz maʼlumot tartibiga bogʻliq. Maʼlumot toza boʻlmasa, eng toʻgʻri algoritm ham toʻgʻri javob bermaydi. Shu sababli joriy etishdan oldin kamida uchta narsani tekshirish kerak: omborda haqiqiy qoldiq, tarkibdagi qismlar roʻyxati va yetkazib berish muddati rostmi, va ularni kim yangilab turadi.