ERP atamasi 1990 yilda Gartner tomonidan kiritilgan deyiladi, lekin buni isbotlaydigan birlamchi hujjat topilmadi. Manbalar atamaning kelib chiqishini turlicha yozadi va koʻpi bir-biriga tayanadi. ERP ishlab chiqarishni rejalashtirish tizimlaridan oʻsib chiqqan va butun korxonani umumiy maʼlumot bilan bogʻlashni maqsad qilgan. Dasturga “ERP” deb nom berilgani yetarli emas: uning ichida nima borligiga qarash kerak.
Gartner ERPni “integratsiyalangan biznes ilovalar toʻplami” deb taʼriflaydi. Bu tizimlar umumiy jarayon va umumiy maʼlumot modeliga ega, operatsiyalarni boshidan oxirigacha keng va chuqur qamraydi. Sahifada esa atamani kim va qachon aytgani yozilmagan. ERP inglizcha Enterprise Resource Planning, yaʼni korxona resurslarini rejalashtirish degani. U odatda 1990 yilga va Gartnerga nisbat beriladi, lekin asl hujjat ochiq manbada, bu maqola yozilgan paytda, topilmadi.
Atamani kim aytgan: manbalar turlicha
Jadvalda har bir manba atamaning kelib chiqishini qanday bayon qilgani koʻrsatilgan.
| Manba | Nima yozilgan | Turi |
|---|---|---|
| T. Lee Wylie, IndustryWeek, 2014 yil 5 sentyabr | ERP 1990 yilda tasvirlangan. U MRPdan MRP IIga, undan ERPga mantiqiy kengayish deb koʻrsatilgan. Muallif haqidagi satr uni ERP gʻoyasi yaratuvchisi deb ataydi. | muallifning oʻz maqolasi |
| Visibility blogi | Gartner ERP atamasini 1990 yilda kiritgan. | dasturiy taʼminot sotuvchisining blogi |
| Vikipediya, ERP maqolasi | Gartner ERP qisqartmasini “1990-yillarda” birinchi ishlatgan deb hisoblanadi. | ensiklopediya, ikkilamchi manba |
| Gartner Peer Community | Atamaning kelib chiqishi haqida gap yoʻq, faqat taʼrif berilgan. | rasmiy sahifa |
Farq sanada va feʼlda. Visibility atamani “kiritgan” deydi. Wylie “tasvirlangan” deydi. Vikipediya esa 1990 yilni emas, “1990-yillar”ni aytadi. Birinchisi sotuvchi blogi va u Gartner hujjatiga havola bermaydi. Ikkinchisi muallifning oʻz maqolasi: u 1990 yilni beradi, lekin hujjat nomini, aniq sanasini va qaysi tashkilot nashrida chiqqanini koʻrsatmaydi. Gartnerning asl hujjati ochilmagani uchun 1990 yil taxminiy sana. Uni aniq yil deb olmaymiz.
Tafovutning sababi shundaki, manbalar bir-biriga tayanadi. Visibility maqolasi ERP taʼrifi uchun NetSuite sahifasiga, ERP II daʼvosi uchun boshqa sotuvchi blogiga havola beradi. Vikipediya 2001 yildagi InfoWorld maqolasi va ikkita kitobga havola qiladi. Bunday zanjirda bir fikr uch joyda uchrasa ham, bu uchta mustaqil dalil emas. Amaliy qoida: bir gap koʻp joyda takrorlansa, manbalar sonini emas, ularning bir-biridan qanchalik mustaqilligini sanang.
Wylie 1990 yildagi gʻoyani qanday bayon qiladi
Wylie IndustryWeekdagi maqolasida oʻzini Gartnerning sobiq bosh axborot direktori va ERP gʻoyasining yaratuvchisi deb tanishtiradi. U yozadiki, ERP 1990 yilda MRPdan MRP IIga, undan ERPga mantiqiy kengayish sifatida koʻrsatilgan. MRP — ishlab chiqarish uchun material ehtiyojini hisoblash tizimi. MRP II esa uning kengaytirilgan varianti: Wylie yozishicha, uni 1980-yillar boshida Oliver Wight ifodalagan. Demak, 1990 yil oldingi gʻoyaning bevosita davomi sifatida taqdim etilgan.
Uning aytishicha, ERP MRP tizimlarini umumiy standart korxona platformasiga olib oʻtishni anglatgan. Bu platforma Unix operatsion tizimi, jadvalli maʼlumotlar bazasi, toʻrtinchi avlod dasturlash tillari va Ethernet kompyuter tarmogʻidan iborat edi. Maqsad boshqa edi: muhandislik, moliya va ishlab chiqarish ilgari alohida tizimlarda turardi, ularni butun korxonani qamrab oladigan umumiy maʼlumot modeliga olib kelish kerak edi. Texnologik tanlov ham taʼrifning bir qismi boʻlgan. Hozirgi Gartner taʼrifida uskunalar yoʻq, umumiy jarayon va maʼlumot modeli qolgan.
Wylie yana bir muhim fikrni yozadi. MRP, MRP II va ERP tizimlarining yadrosida ishlab chiqarish jarayonining sanoat darajasidagi modeli turadi. Atamaning kengayishi bu yadroni olib tashlamagan, ustiga moliya, muhandislik va boshqa sohalarni qoʻshgan. Bu tahririyat izohi: ERP gʻoyasi ishlab chiqarish mantigʻidan chiqqan, shuning uchun ishlab chiqarishsiz sohalarda ham shu mantiq izlarini saqlaydi.
MRP II dan nimasi bilan farq qiladi
ERP MRP II ning ustiga qurilgan keyingi qadam. Wylie bayoniga koʻra, MRP II mehnat va ishlab chiqarish resurslarini qamrab olgan, moliya imkoniyatini qoʻshgan va tarkib boʻyicha mahsulot tannarxini hisoblashga imkon bergan. ERPda asosiy yangilik butun korxona darajasidagi integratsiya: boʻlimlar orasidagi toʻsiqni olib tashlash. Wylie bu ikki tushunchani qarama-qarshi qoʻymaydi, ularni ketma-ket qadam sifatida koʻrsatadi.
Zanjirni jadvalda sanalar bilan koʻrish mumkin. Jadval Hopp va Spearman maqolasi, QAD blogi va Wylie bayoniga asoslangan. Har qator oʻz manbasiga ishora qiladi.
| Bosqich | Nima oʻzgargan | Manba |
|---|---|---|
| MRP, 1960-yillar | Zaxira nuqtasi usullari oʻrniga material ehtiyoji hisoblanadi: nima bor, nima kerak va qachon kerak. | |
| MRP II, 1980-yillar | Bosh jadval, quvvat rejasi va boshqa modullar. Wylie bayonida moliya va tarkib boʻyicha tannarx ham bor. | |
| ERP, 1990 | Butun korxona uchun umumiy maʼlumot modeli va umumiy platforma, boʻlimlarni birlashtirish. | |
| Hozirgi Gartner taʼrifi | Umumiy jarayon va maʼlumot modeli bilan integratsiyalangan ilovalar toʻplami. |
Vikipediya ham shu yoʻnalishda yozadi. ERP MRP va MRP IIni almashtirmadi, u ishlab chiqarishdan tashqaridagi ilovalar integratsiyasini ham qamrab oladigan kengroq tushunchaga aylandi. Maqola buni Wiley nashriyotining 2005-yildagi Shields kitobiga havola qilib yozadi. Kitobning oʻzi ochilmadi.
Muharrir ERPni oldingilardan ajratib turuvchi uch belgini shunday jamlaydi:
- Qamrov: bitta zavod emas, butun korxona.
- Maʼlumot modeli: hamma uchun umumiy baza.
- Texnologik asos: umumiy platforma.
Bu jamlama Wylie bayoniga va hozirgi Gartner taʼrifiga asoslangan. Lekin birorta manba uni bunday uch bandda aytmaydi.
Farqni sezish uchun gipotetik misol. Ombor qoldigʻi ishlab chiqarish dasturida yuritiladi, moliya esa bu qoldiqni oy oxirida alohida jadvalga koʻchiradi. Natijada ikki yozuv, ikki xato manbai va ikki xil son paydo boʻladi. Umumiy maʼlumot modeli gʻoyasi shuni tuzatmoqchi: qoldiq bir joyda yoziladi, moliya va ishlab chiqarish uni bir yozuvdan oʻqiydi.
Taʼrif bahsli: Klaus va hamkasblari
Taʼrif haqida olimlarning oʻzi ham kelisha olmagan. 2000 yilda Helmut Klaus, Michael Rosemann va Guy Gable “What is ERP?” maqolasini Information Systems Frontiers jurnalida chop etdi. Ular uch usulni birlashtirgan: tarixiy tahlil, axborot tizimlari adabiyotining umumiy tahlili va akademik ekspertlar soʻrovi. Natija ehtiyotkor: ERP haqida qarashlar turlicha, shu bosqichda umumiy kelishilgan taʼrifga erishish ehtimoldan yiroq.
Bu xulosa amaliyotda ham sezilarli. “ERP” deb atalgan har bir dastur bir xil ish qilmaydi, atamaning chegarasi esa vaqt oʻtishi bilan kengaygan. Maqola chiqqanidan beri chorak asrga yaqin vaqt oʻtdi. Shu davrdagi taʼriflar bahsi bu yerda koʻrib chiqilmadi.
Yorliq va mazmun: Davenport va Wylie ogohlantirishi
Yorliq tizimning ichidagi narsani aytib bermaydi. Thomas Davenport 1998 yilda Harvard Business Review maqolasida yozgan: ERP paketlari kompaniya orqali oʻtadigan butun axborotning uzluksiz integratsiyasini vaʼda qiladi. U qoʻshadi: tayyor yechim biznes integratsiyasi muammosini hal qiladi degan vaʼda jozibali. Maqolaning davomi ochilmadi, shuning uchun uning dalillari bu yerda keltirilmaydi.
Wylie 2014 yilda boshqa tomonni aytadi: “ERP” yorligʻi qoʻyilgan har bir tizim ishlab chiqarish uchun ERP emas. Uning fikricha, yaqinda bu yorliqni olgan koʻp sotuvchilar asosan moliyaviy paket sotadi. Ularga xarid buyurtmasi va ombor qoʻshilgan, ishlab chiqarishning murakkab bogʻliqliklari esa hisobga olinmagan. U xaridorga uch narsani tekshirishni tavsiya qiladi: tizim ishlab chiqarish strategiyalarini, tannarx usullarini va seriya yoki partiya nazoratini boshqara oladimi.
Visibility blogi yana yozadi: Gartner 2000 yilda “ERP II” atamasini kiritgan. Bu daʼvo bitta sotuvchi sahifasidan olingan va mustaqil tasdiqlanmadi. Shuning uchun u aniq fakt emas.
Wylie testi bugungi hujjat bilan: Odoo 19 misoli
Wylie tavsiya qilgan uchta sinov Odoo 19 hujjatida alohida sahifalar boʻlib uchraydi. Bu tizim sifatining isboti emas, faqat savollarga hujjatda javob borligini koʻrsatadi.
- Ishlab chiqarish ketma-ketligi: Odoo texnologik kartani mahsulotni tayyorlash yoki taʼmirlash uchun kerak komponentlar va miqdorlar roʻyxati deb taʼriflaydi. Unga amallar va ularning koʻrsatmalari ham kirishi mumkin.
- Partiya nazorati: partiya raqamlari ombor sozlamalarida tegishli funksiya yoqilgach ishlatiladi. Mahsulot kartochkasida partiya boʻyicha kuzatish tanlanadi, raqam esa mahsulot qabul qilinganda beriladi.
- Tannarx: usul buxgalteriya sozlamalarida, ixtiyoriy ravishda mahsulot toifasida belgilanadi. Qatʼiy qiymat usulida qiymat qoʻlda oʻzgartiriladi, oʻrtacha usulda oʻrtacha tortilgan qiymat olinadi, FIFO usulida birinchi kelgan birinchi hisobdan chiqadi.
Hujjat qanday ishlashini tushuntiradi, lekin kompaniyaning jarayonida ishlashini taʼminlamaydi. Wylie qoidasi shundayligicha qoladi: ishlab chiqarish, partiya va tannarx qoidalarini kompaniyaning oʻz haqiqiy misolida sinab koʻrish kerak.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi xulosalar tahririyat mulohazasi. Ular yuqoridagi manbalardan chiqarilgan.
- “ERP” atamasining chegarasi aniq emas. Klaus va hamkasblarining xulosasi bilan Wylie ogohlantirishi bir yoʻnalishda. Sotuvchi dasturni ERP deb atagani yetarli dalil emas.
- Atamaning asl maʼnosidagi ikki talab hozirgi Gartner taʼrifida ham saqlangan: umumiy jarayon va umumiy maʼlumot modeli. Ular nomga emas, tizimning ichiga qaraganda koʻrinadi. Savol: bitta mijoz yoki bitta mahsulot haqidagi maʼlumot boʻlimlar boʻyicha takrorlanmay, bir joyda turadimi?
- Wylie testi oddiy va uni tekshirib koʻrish mumkin. Agar kompaniya partiya bilan ishlasa, tizim partiya nazoratini, tannarx hisobini va ishlab chiqarish ketma-ketligini tayyor holda bajaradimi, yoki buning uchun alohida dasturlash kerak boʻladimi? Bu uch savolning javobi ERP yorligʻidan koʻra koʻproq narsani aytadi.
Atama bahsi amaliy savoldan chalgʻitmasligi kerak. Dasturni “ERP” deb atash ham, atamaning kelib chiqishi haqida kelishmaslik ham sizning jarayoningiz uchun hal qiluvchi emas. Hal qiluvchisi shu: tizim sizning asosiy jarayoningizni yagona maʼlumot bilan, qoʻlda koʻchirmasdan olib boradimi. Bu tekshiruvni maslahatchi yoki sotuvchining taqdimotida emas, kompaniyaning oʻz hujjatlari va haqiqiy buyurtmalari bilan oʻtkazgan maʼqul. Natija esa yozma shaklda qolishi kerak.
Atamaning tarixi qiziq, lekin tadbirkor uchun hal qiluvchi emas. Muhimi: tizim asosiy jarayoningizni bitta umumiy maʼlumot bilan olib boradimi, qoʻlda koʻchirishsiz. Buni sotuvchining taqdimotidan emas, oʻz hujjatlaringiz va haqiqiy buyurtmalaringizdan tekshirgan maʼqul.
Asosiy atamalar
- ERP
- Korxonaning moliya, ombor, ishlab chiqarish kabi sohalarini bitta umumiy maʼlumot bilan yuritadigan tizim. Nomi inglizcha: korxona resurslarini rejalashtirish.
- ERP II
- ERPdan keyingi, kengaytirilgan tushuncha. Visibility blogi uni Gartnerga nisbat beradi, lekin bu daʼvo mustaqil tasdiqlanmadi.
- MRP
- Ishlab chiqarish uchun material ehtiyojini hisoblash tizimi. U nima bor, nima kerak va qachon kerakligini aytadi.
- MRP II
- MRPning kengaytirilgan varianti. U mehnat va ishlab chiqarish resurslarini qamraydi, moliya va tannarx hisobini qoʻshgan.
- Gartner
- Axborot texnologiyalari boʻyicha tadqiqot va maslahat kompaniyasi. ERP atamasi odatda unga nisbat beriladi.
- Umumiy maʼlumot modeli
- Mijoz, mahsulot yoki qoldiq haqidagi maʼlumot hamma boʻlim uchun bir joyda saqlanishi. Shunda har bir boʻlim oʻz nusxasini yuritmaydi.
- Integratsiya
- Alohida tizimlarni bir-biriga ulash, ular maʼlumotni qoʻlda koʻchirmasdan almashishi uchun.
- Silos
- Boʻlim oʻz maʼlumotini yopiq saqlab, boshqalar bilan almashmaydigan holat. ERP shu toʻsiqlarni olib tashlashga urinadi.
- Texnologik karta
- Mahsulotni tayyorlash uchun kerak komponentlar va miqdorlar roʻyxati. Unga ish amallari ham kirishi mumkin.
- Partiya nazorati
- Mahsulotni partiya raqami boʻyicha kuzatish. Har bir partiya qachon va qayerdan kelgani aniq boʻladi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- T. Lee Wylie, Buyers Beware: Not All ERPs Are Manufacturing ERPs, IndustryWeek, 2014 yil 5 sentyabr (muallif oʻzini Gartnerning sobiq CIO va ERP gʻoyasi yaratuvchisi deb tanishtiradi). https://industryweek.com/technology-and-iiot/article/21963558/buyers-beware-not-all-erps-are-manufacturing-erps (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Gartner Peer Community, Enterprise Resource Planning (ERP) taʼrifi. https://www.gartner.com/peer-community/discussions/enterprise-resource-planning (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Helmut Klaus, Michael Rosemann, Guy G. Gable, What is ERP?, Information Systems Frontiers 2(2), 2000, 141–162, DOI 10.1023/A:1026543906354 (annotatsiya RePEc yozuvidan oʻqildi). https://doi.org/10.1023/A:1026543906354 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Thomas H. Davenport, Putting the Enterprise into the Enterprise System, Harvard Business Review 76(4), 1998 yil iyul–avgust, 121–131 (HBR sahifasidagi boshlanish qismi). https://hbr.org/1998/07/putting-the-enterprise-into-the-enterprise-system (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Katie Foley, The History of ERP, Visibility blogi (ERP dasturiy taʼminot sotuvchisining oʻz blogi). https://www.visibility.com/blog/the-history-of-erp (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Enterprise resource planning, Wikipedia (inglizcha), tarix boʻlimi. https://en.wikipedia.org/wiki/Enterprise_resource_planning (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Odoo 19.0 documentation, Inventory: Lot numbers (Product tracking). https://www.odoo.com/documentation/19.0/applications/inventory_and_mrp/inventory/product_management/product_tracking/lots.html (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Odoo 19.0 documentation, Inventory: Valuation cheat sheet (Costing methods). https://www.odoo.com/documentation/19.0/applications/inventory_and_mrp/inventory/inventory_valuation/cheat_sheet.html (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Odoo 19.0 documentation, Manufacturing: Bill of materials. https://www.odoo.com/documentation/19.0/applications/inventory_and_mrp/manufacturing/basic_setup/bill_configuration.html (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Wallace J. Hopp, Mark L. Spearman, To Pull or Not to Pull: What Is the Question?, Manufacturing & Service Operations Management 6(2), 2004, 133–148 (qayta nashr nusxasi). https://projectproduction.org/journal/reprint-to-pull-or-not-to-pull-what-is-the-question/ (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Alex Kemp, Joseph Orlicky, Hero of Materials Requirements Planning, QAD Blog, 2018 yil 17 may (dasturiy taʼminot sotuvchisining oʻz blogi). https://blog.qad.com/2018/05/joseph-orlicky-hero-materials-requirements-planning (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)