Maʼlumot sifati faqat “xato yoʻq” degani emas. Uni toʻliqlik, yagonalik, yaroqlilik kabi oʻlchamlarga ajratib, har birini foizda hisoblash mumkin. Bitta umumiy foiz qaysi tuzatish kerakligini yashiradi. Shuning uchun avval muhim maydonlarni tanlab, har oʻlchamni alohida sanash kerak.
1996 yilda Richard Vang va Diana Strong oddiy savol berdi: maʼlumot sifati deganda uni ishlatadigan odam aslida nimani tushunadi? Javob olish uchun ular 25 nafar sanoat xodimi va 112 nafar ish tajribasiga ega MBA talabasidan boshladi. Keyin 1 500 nafar MBA bitiruvchisiga soʻrovnoma yubordi, 355 ta yaroqli javob qaytdi. Asosiy topilma qisqa. Kompaniyalar sifatni deyarli faqat toʻgʻrilik deb biladi, maʼlumotdan foydalanuvchi esa ancha kengroq oʻylaydi.
Toʻgʻrilik sifatning toʻrtdan biri xolos
Sifat bitta xususiyat emas, bir necha guruhdan iborat. Mualliflar 179 ta atributdan boshladi. Ularni avval 20 ta oʻlchamga, saralash sinovidan keyin 15 ta oʻlchamga qisqartirdi va toʻrt guruhga joyladi. Birinchi guruh ichki sifat: maʼlumot oʻz-oʻzidan yaxshi. Ikkinchisi kontekstga bogʻliq: sifat qoʻldagi vazifaga qarab belgilanadi. Uchinchi va toʻrtinchi guruh tizimning roliga tayanadi: maʼlumot qanday koʻrsatilgani va unga qanday yetib borilgani.
| Guruh | Oʻlchamlar |
|---|---|
| Ichki sifat | toʻgʻrilik, xolislik, ishonchlilik, obroʻ |
| Kontekstga bogʻliq sifat | qoʻshilgan qiymat, dolzarblik, oʻz vaqtidalik, toʻliqlik, hajmning yetarliligi |
| Tasvir sifati | talqin qilinishi, tushunarlilik, tasvir izchilligi, ixchamlik |
| Kirish imkoni | kirish imkoni, kirish xavfsizligi |
Bu jadvaldan bitta amaliy xulosa chiqadi: bir xil maʼlumot bir vazifa uchun yaxshi, boshqasi uchun yaroqsiz boʻlishi mumkin. Masalan, oʻtgan oyning mijoz telefon raqamlari buxgalteriya uchun yetarli, qoʻngʻiroq markazi uchun esa eskirgan. Mualliflarning oʻzi modelni “tadqiqiy” deb baholaydi va keyingi tekshiruvga muhtojligini yozadi.
ISO/IEC 25012: oʻn besh xususiyat, ikki nuqtayi nazar
Standartlar tomonida asosiy hujjat ISO/IEC 25012:2008. U maʼlumot sifati modelini beradi va 15 ta xususiyatni sanaydi. Model sifatga ikki tomondan qaraydi. Ichki sifat maʼlumotning oʻzida: qiymatlar sohasi, qiymatlar orasidagi bogʻliqlik, metamaʼlumot. Tizimga bogʻliq sifat esa maʼlumotni kompyuter tizimi qanday saqlab turishiga tegishli, yaʼni apparat va dasturga.
Uchta xususiyat boshqalarning poydevori.
- Toʻgʻrilik: qiymat haqiqiy qiymatni toʻgʻri aks ettiradi. Unda yozilish shakli ham, maʼno ham hisobga olinadi.
- Toʻliqlik: obyektning barcha kutilgan atributlari qiymatga ega.
- Izchillik: maʼlumot oʻziga ham, boshqa maʼlumotga ham zid kelmaydi.
Qolgan xususiyatlar: ishonchlilik, dolzarblik, kirish imkoni, muvofiqlik, maxfiylik, samaradorlik, aniqlik darajasi, kuzatilish, tushunarlilik, mavjudlik, koʻchirilish va tiklanish. Beshtasi ichki sifatga, uchtasi tizimga bogʻliq sifatga kiradi. Yettitasi ikkala nuqtayi nazarga ham tegishli. Standartning oʻzi oʻlchash qoidasi bermaydi. Oʻlchovlar alohida hujjatda. ISO/IEC 25024:2015 toʻgʻrilik, toʻliqlik, izchillik kabi xususiyatlar uchun oʻlchamlarni belgilaydi.
Oltita oʻlcham va ularni sanash
Amaliyotda 15 xususiyat koʻp. Buyuk Britaniya hukumatining Maʼlumot sifati markazi DAMA UK taʼrifiga tayanib oltita oʻlchamni tavsiya qiladi. Roʻyxat majburiy emas, uni maʼlumot va foydalanuvchiga moslab oʻzgartirish mumkin. Hujjatning afzalligi shu: har oʻlcham uchun sanab chiqiladigan misol bor.
| Oʻlcham | Savol | Hisoblash misoli |
|---|---|---|
| Toʻliqlik | Kerakli qiymatlar joyidami? | 300 oʻquvchidan 294 tasi favqulodda aloqa shaklini topshirgan: 294/300 = 98% |
| Yagonalik | Har obyekt bir marta uchraydimi? | 500 haqiqiy oʻquvchi 501 yozuvda: 500/501 = 99,8% |
| Izchillik | Qiymatlar bir-biriga zid emasmi? | Tugʻilgan sana maktab reestri va oʻquvchilar bazasida bir xil qiymat va formatda |
| Oʻz vaqtidalik | Maʼlumot kerakli paytda yangimi? | Yangilash muddati 2 kun. 1-iyundagi oʻzgarish 4-iyunda kiritilgan: 3 kun, qoida buzilgan |
| Yaroqlilik | Format, tur, diapazonga mosmi? | Bolalar yoshi 4 dan 11 gacha tekshiriladi, undan tashqari qiymat rad etiladi |
| Toʻgʻrilik | Haqiqatga mosmi? | 09/08 sanasi 9-avgust oʻrniga 8-sentyabr deb oʻqilgan, yosh notoʻgʻri hisoblangan |
Ikki nozik joyga eʼtibor kerak. Birinchisi yagonalik. Yozuvlarning maydonlari qisman farq qilsa ham, ular bitta obyektni bildirsa, takror hisoblanadi. Hujjatdagi misol: “Fred Smith” va “Freddy Smith”. Ikkinchisi yaroqlilik bilan toʻgʻrilik farqi. Yaroqli qiymat albatta toʻgʻri emas. 31.02 sanasi yaroqsiz. 12.03 esa yaroqli, lekin boshqa odamning tugʻilgan kuni boʻlishi mumkin.
Toʻliqlik bilan ham ehtiyot boʻlish kerak. Hujjat boʻsh maydonlar sonini emas, qaysi maʼlumot muhim va qaysi biri ixtiyoriy ekanini hisobga olishni talab qiladi. Ixtiyoriy maydonning boʻsh qolishi nuqson emas.
Gipotetik misol bilan koʻraylik. Doʻkonning mijozlar bazasida 2 000 ta yozuv bor va telefon raqami majburiy maydon. 1 800 tasida telefon yozilgan, demak toʻliqlik 90%. Yozilgan raqamlarning 1 710 tasi toʻgʻri formatda, yaʼni yaroqlilik 95%. Lekin format raqam kimga tegishli ekanini koʻrsatmaydi. Raqam eski egasida qolgan boʻlishi mumkin, bu esa toʻgʻrilik masalasi. Demak, bitta maydonning oʻzi uch xil savol tugʻdiradi: toʻliqmi, yaroqlimi, toʻgʻrimi?
Sintaksis, semantika va foydalanish: ISO 8000-8
ISO 8000-8:2015 sifatni boshqa kesimda koʻradi. U maʼlumot sifati tushunchalarini va uni oʻlchash shartlarini belgilaydi. Standart uch qatlamni ajratadi.
- Sintaktik sifat: qiymat belgilangan format va tuzilmaga mos keladi.
- Semantik sifat: qiymat oʻzi anglatishi kerak boʻlgan narsani toʻgʻri anglatadi.
- Pragmatik sifat: maʼlumot foydalanuvchi maqsadiga yaraydi.
Sharhlarga koʻra, birinchi ikkisini dastur avtomatik tekshiradi. Uchinchisini foydalanuvchilar baholaydi, soʻrov yoki fikr-mulohaza orqali.
Gipotetik misol. Ombor kartochkasida oʻlchov birligi maydoniga “kg” oʻrniga “kq” yozilgan. Roʻyxatga mos kelmagani uchun sintaktik tekshiruv uni rad etadi. Endi “kg” yozilgan, lekin tovar donalab sotiladi. Format toʻgʻri, maʼno notoʻgʻri, buni faqat tovar qanday sotilishini biladigan qoida topadi. Uchinchi holatda hamma qiymat toʻgʻri, ammo moliya boʻlimi tovarni qaysi hisobot guruhiga kiritishni ajrata olmaydi. Bu pragmatik nuqson. Uni xodimning oʻzi aytmaguncha dastur koʻrmaydi.
Bitta foiz yetmaydi: hisoblash namunasi
Gipotetik hisob-kitob. 1 000 ta mahsulot kartochkasi bor, kritik maydon shtrix-kod. 920 tasida shtrix-kod toʻldirilgan, demak toʻliqlik 920/1 000 = 92%. Toʻldirilganlardan 860 tasi uzunligi va nazorat raqami boʻyicha yaroqli, yaʼni yaroqlilik 860/920 = 93,5%. Yaroqli 860 kartochkaning 40 tasi oʻzaro juft boʻlib, 20 ta kodni boʻlishgan. Demak aniq kodlar 840 ta va yagonalik 840/860 = 97,7%.
Uch foiz bor, muammo esa uch xil. Toʻliqlik sakkiz foizlik boʻshliqni koʻrsatadi, uni toʻldirish kerak. Yaroqlilik xato yozilgan kodlarni topadi, ularni qayta kiritish kerak. Yagonalik bir mahsulot ikki kartochkada yoki ikki mahsulot bitta kodda turganini bildiradi, buni birlashtirish yoki ajratish kerak. Toʻldirilgan kartochkalarning 840 tasi, yaʼni 91%, yaroqli va yagona. Uchtasini bitta “sifat 91%” koʻrsatkichiga aralashtirsangiz, qaysi tuzatish kerakligi koʻrinmay qoladi.
Bundan nima kelib chiqadi
Quyidagi qadamlar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi, tajriba natijasi emas.
- Sifatni jadvalning hammasi boʻyicha emas, hisobotga va hujjatga taʼsir qiladigan maydonlar boʻyicha oʻlchang. Kontragent uchun STIR, yaʼni soliq toʻlovchi raqami, va nom. Tovar uchun oʻlchov birligi va guruh.
- Har oʻlcham uchun yozma qoida va hisoblash sanasini belgilang. “Toʻliqlik 92%” faqat qaysi maydon, qaysi kunga va qaysi yozuvlar uchun ekani aytilsa maʼnoga ega.
- “Yetarli” darajani vazifaga boʻlang. Hujjat sifatni “maqsadga yaroqlilik” deb belgilaydi va talab qilinadigan daraja foydalanishga bogʻliqligini aytadi. Hisob-faktura maydoni uchun 98% yetmaydi, tahliliy hisobot uchun yetishi mumkin.
- Xatoni manbada ushlang. Kiritish paytidagi tekshiruv xatoni manbada ushlaydi, keyingi tozalash esa faqat oqibatni tuzatadi.
Boshlash uchun katta loyiha shart emas. Bitta hisobotni tanlang, undagi uch-toʻrt maydonni ajrating va har oʻlchamni bir marta sanab koʻring. Natijani ikki-uch oy oʻtgach takrorlang. Raqamlar yaxshilangan boʻlsa, qoida ishlayapti. Yaxshilanmagan boʻlsa, xato manbada ushlanmayapti. Bu ham tahririyat tavsiyasi, manbalarda tayyor reja yoʻq.
Redmanning kuzatuvi shu yerda foydali. Xato maʼlumotni topgan xodim koʻpincha uni oʻzi tuzatib ishini davom ettiradi va maʼlumotni yaratganga xabar bermaydi. Ildiz sabab esa joyida qoladi. Oʻlchamlar aynan shu aloqani koʻrinadigan qiladi: raqam bor boʻlsa, kim nimani tuzatishi ham aniq boʻladi.
Maʼlumot sifati oʻlchanadigan narsa, taxmin emas. Har oʻlcham alohida raqam beradi va har raqam bitta aniq tuzatishni koʻrsatadi. Sizning hisobotingiz uchun qaysi maydonlar eng muhim?
Asosiy atamalar
- Maʼlumot sifati
- Maʼlumotning belgilangan vazifa uchun qanchalik yaroqli ekani. Bir xil maʼlumot bir ish uchun yaxshi, boshqasi uchun yomon boʻlishi mumkin.
- Oʻlcham
- Sifatning bitta tomoni, masalan toʻliqlik yoki yagonalik. Har oʻlchamni alohida sanash mumkin.
- Toʻgʻrilik
- Yozilgan qiymat haqiqatga mos kelishi. Masalan, mijozning haqiqiy tugʻilgan sanasi.
- Toʻliqlik
- Kerakli qiymatlar joyida, boʻsh emasligi. Majburiy boʻlmagan maydonning boʻsh qolishi nuqson hisoblanmaydi.
- Izchillik
- Bir xil maʼlumot turli joyda qarama-qarshi yozilmagan. Masalan, tugʻilgan sana ikki bazada bir xil.
- Yagonalik
- Har bir haqiqiy obyekt bazada faqat bir marta uchrashi. Takroriy yozuv yagonalikni buzadi.
- Yaroqlilik
- Qiymat belgilangan format va oraliqqa mos kelishi. Yaroqli qiymat hali toʻgʻri degani emas.
- Oʻz vaqtidalik
- Maʼlumot kerakli paytda yangi boʻlishi. Masalan, oʻzgarish ikki kun ichida kiritilishi kerak.
- ISO/IEC 25012
- Maʼlumot sifati xususiyatlarini sanaydigan xalqaro standart. U 15 ta xususiyatni ikki nuqtayi nazar bilan ajratadi.
- Sintaktik, semantik va pragmatik sifat
- Qiymat formatga mosligi, maʼnosi toʻgʻriligi va foydalanuvchiga yarashi. Birinchi ikkisini dastur tekshiradi, uchinchisini odamlar baholaydi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Wang R. Y., Strong D. M. Beyond Accuracy: What Data Quality Means to Data Consumers. Journal of Management Information Systems, 1996, 12(4), 5-33. https://web.mit.edu/tdqm/www/tdqmpub/beyondaccuracy_files/beyondaccuracy.html (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- ISO/IEC 25012:2008. Software engineering - Software product Quality Requirements and Evaluation (SQuaRE) - Data quality model. ISO 25000 portali (iso25000.com) tavsifi. https://iso25000.com/index.php/en/iso-25000-standards/iso-25012 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- ISO/IEC 25024:2015. Systems and software engineering - SQuaRE - Measurement of data quality. arc42 Quality Model sharhi orqali. https://quality.arc42.org/standards/iso-25024 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Government Data Quality Hub. The Government Data Quality Framework. GOV.UK, 3 December 2020. https://www.gov.uk/government/publications/the-government-data-quality-framework/the-government-data-quality-framework (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Government Data Quality Hub. Meet the data quality dimensions. GOV.UK, 24 June 2021. https://www.gov.uk/government/news/meet-the-data-quality-dimensions (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- ISO 8000-8:2015. Data quality - Part 8: Information and data quality: Concepts and measuring. ISO maʼlumotnomasi va arc42 Quality Model sharhi (ISO 8000) orqali. https://quality.arc42.org/standards/iso-8000 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Redman T. C. Bad Data Costs the U.S. $3 Trillion Per Year. Harvard Business Review, 22 September 2016. https://hbr.org/2016/09/bad-data-costs-the-u-s-3-trillion-per-year (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)