Maʼlumotlar ombori kundalik ish bazasidan alohida joy boʻlib, unda turli manbadagi maʼlumot hisobot va tahlil uchun tartibga solinadi. Ombor qurishning ikki mashhur yoʻli bor: Inmon avval umumiy markaziy model tuzishni, Kimball esa alohida biznes jarayonlardan boshlab umumiy oʻlchamlar bilan birlashtirishni taklif qiladi. Bugungi bulutli tizimlarda bu ikki gʻoya aralashib ketgan. Kichik hisobot uchun ombor shart emas, lekin tarix va koʻp manba kerak boʻlsa, uni qurish maʼqul.
Gipotetik holat. Rahbar har ertalab sotuv hisobotini kundalik ish tizimidan oladi, soat 10 da esa boʻlim xodimlari ham shu tizimda buyurtma kiritishga tushadi va hisobot sekinlashadi. Bir yillik taqqoslash soʻralganda tizim bir necha daqiqa oʻylanadi. Bu holat maʼlumotlar ombori gʻoyasining boshlangʻich nuqtasi.
Ish bazasi va tahlil ombori turli vazifa bajaradi
Kundalik ish tizimi koʻp sonli qisqa amalni bajaradi: buyurtma kiritish, qoldiqni oʻzgartirish, toʻlovni yozish. Vikipediya bunday tizimni OLTP, yaʼni tranzaksiya tizimi deb ataydi: unda maʼlumot odatda normallashtirilgan, yaʼni takrorsiz saqlanadi va asosan joriy holat yuritiladi. Tahlil tizimi, OLAP, aksincha, kamroq, lekin murakkab soʻrovlarni bajaradi va tarixiy maʼlumotni yigʻindilaydi.
Ikkala vazifa bir bazada bir-biriga xalaqit beradi. Gipotetik misol: tahlil soʻrovi bir yillik buyurtmalarning ikki million qatorini oʻqiyotgan paytda xodim yangi buyurtma kiritsa, ikkalasi ham bir xil jadvalga murojaat qiladi va ikkalasi ham sekinlashadi. Shu sababli tahlil uchun alohida joy, maʼlumotlar ombori yaratiladi. Vikipediyaga koʻra, u turli manbalardagi maʼlumotni birlashtiradigan markazlashgan ombor boʻlib, hisobot va tahlil uchun joriy va tarixiy maʼlumotni saqlaydi.
Relyatsion modeldan omborgacha
Ombor gʻoyasining ildizi jadvalli maʼlumot modeliga borib taqaladi. Edgar Codd 1970 yilda Communications of the ACM jurnalida relyatsion modelni eʼlon qildi. Undan oldin maʼlumot daraxt yoki tarmoq koʻrinishida koʻrsatkichlar bilan bogʻlab saqlanardi va dasturlar saqlash tuzilmasini bilishi shart edi. Codd modeli maʼlumotni jadval shaklida beradi, saqlash tuzilmasi esa foydalanuvchidan yashirin qoladi. Maqola oʻz davrida inqilob eʼlon qilmagan: uning gʻoyalariga tayangan ishchi tizimlar taxminan oʻn yildan keyin paydo boʻlgan, shundan keyin esa maʼlumotlar bazalari sohasini oʻzgartirgan.
Omborning oʻzi keyinroq paydo boʻldi. Vikipediyaga koʻra, “business data warehouse” atamasini 1988 yilda Devlin va Murphy ishlatgan, Inmon “Building the Data Warehouse” kitobini 1992 yilda, Kimball esa “The Data Warehouse Toolkit” ni 1996 yilda chiqargan. Atamaning kelib chiqishida kelishmovchilik bor: Computerworld “data warehouse” soʻzini 1990 yilda Inmon kiritgan deb hisoblaydi, Vikipediyaning ombor maqolasi esa u 1970-yillarda atamani aniqlay boshlagan deb yozadi.
Inmon taʼrifi: toʻrt xususiyat
Inmonning keng tarqalgan taʼrifi omborni boshqaruv qarorlarini qoʻllab-quvvatlaydigan, mavzuga yoʻnaltirilgan, birlashgan, oʻzgarmas va vaqtga bogʻlangan maʼlumotlar toʻplami deb ataydi. Taʼrifdagi toʻrt soʻz amaliy maʼnoga ega.
- Mavzuga yoʻnaltirilgan: maʼlumot dastur boʻyicha emas, mijoz, mahsulot yoki sotuv kabi mavzu boʻyicha tartiblanadi.
- Birlashgan: turli tizimdan kelgan maʼlumot bir xil nom va shaklga keltiriladi.
- Oʻzgarmas: yuklangan yozuv odatda ustidan yozilmaydi va oʻchirilmaydi.
- Vaqtga bogʻlangan: har yozuv oʻz davriga tegishli, shuning uchun tarixni koʻrish mumkin.
Vikipediyaning Inmon haqidagi maqolasida qoʻshimcha manbalar kerakligi qayd etilgan, shu sababli taʼrif yordamchi manba sifatida olindi. Inmon kitobining 4-nashri nashriyot katalogiga koʻra 2005 yil oktyabrda Wiley tomonidan chiqarilgan.
Oʻzgarmaslik amalda shuni bildiradi: ombordagi yozuv keyingi kunlarda tuzatilmaydi, yangi holat yangi yozuv sifatida qoʻshiladi. Gipotetik misol. Buyurtma 3 oktyabrda 12 dona deb yozilgan, 5 oktyabrda 10 donaga tuzatilgan. Ombor ikkala holatni saqlaydi va 4 oktyabr uchun hisobot oʻsha kundagi 12 donani koʻrsatadi. Bu hisobotlarning orqaga qarab oʻzgarib ketmasligini taʼminlaydi.
Ikki maktab: yuqoridan pastga va pastdan yuqoriga
Ombor qurish haqida ikki mashhur yondashuv bor. Inmon yoʻli yuqoridan pastga: avval butun korxona uchun normallashtirilgan umumiy model va markaziy ombor quriladi, keyin undan alohida mavzuli mini-omborlar, inglizcha data mart, hosil qilinadi. Kimball yoʻli pastdan yuqoriga: avval alohida biznes jarayon uchun mini-ombor quriladi, keyin ular umumiy oʻlchamlar bilan birlashtiriladi.
| Mezon | Inmon | Kimball |
|---|---|---|
| Boshlanish nuqtasi | Butun korxona uchun umumiy model | Alohida biznes jarayon, masalan sotuv |
| Mavzuli mini-omborlar | Markaziy ombordan hosil qilinadi | Birinchi quriladi, keyin birlashtiriladi |
| Birlashtiruvchi gʻoya | Markaziy normallashtirilgan ombor | Moslashtirilgan oʻlchamlar |
| Asosiy kitob | Building the Data Warehouse, 1992; 4-nashr 2005 | The Data Warehouse Toolkit, 1996; 3-nashr 2013 |
Kimball tomoni oʻz yondashuvini shunday tavsiflaydi: korxona uchun tushunarli va tez oʻlchamli maʼlumot yetkazish, bunda hammasi moslashtirilgan oʻlchamlar orqali birlashtiriladi. Kimball va Rossning kitobining 3-nashri 2013 yil iyulda chiqqan, 608 bet, unda ETL, yaʼni maʼlumotni manbadan omborga yuklash jarayoniga ikki yangi bob qoʻshilgan.
Yulduzsimon sxema: omborning ichki tuzilishi
Kimball modelining asosiy shakli yulduzsimon sxema. Microsoft hujjati uni shunday tavsiflaydi: jadvallar ikki turga boʻlinadi, oʻlcham jadvallari va fakt jadvallari. Oʻlcham jadvallari biznes obyektlarini, yaʼni mahsulot, odam, joy va vaqtni tavsiflaydi. Fakt jadvallari esa kuzatuv yoki voqeani saqlaydi: sotuv buyurtmasi, qoldiq, kurs.
Gipotetik misol. Sotuv fakt jadvali har buyurtma satri uchun miqdor va qiymatni saqlaydi, uning atrofida esa mijoz, mahsulot va sana oʻlchamlari turadi. Hisobot ularni birlashtirib, “mijoz boʻyicha oylik sotuv” yoki “mahsulot toifasi boʻyicha haftalik sotuv” kabi savollarga javob beradi. Microsoft hujjatiga koʻra, bunday sxema tahliliy soʻrovlar uchun moslashgan: kam jadval bogʻlanadi va soʻrovlar tezroq ishlaydi.
Sxemaning muhim tushunchasi donadorlik, yaʼni fakt jadvalidagi bir qator nimani bildirishi. Microsoft hujjatiga koʻra, donadorlikni oʻlcham kalitlarining qiymatlari belgilaydi. Quyidagi gipotetik jadvalda bir qator bitta buyurtma satriga toʻgʻri keladi.
| Sana kaliti | Mijoz kaliti | Mahsulot kaliti | Miqdor |
|---|---|---|---|
| 20261003 | M-0042 | P-0125 | 12 |
| 20261003 | M-0042 | P-0310 | 3 |
| 20261004 | M-0107 | P-0125 | 40 |
Jadvalda mijoz nomi ham, mahsulot nomi ham yoʻq, faqat kalitlar bor. Nom oʻlcham jadvalida bir marta yoziladi, shuning uchun nom oʻzgarsa, bitta joyda oʻzgartiriladi va barcha hisobot yangilangan nomni koʻrsatadi.
Omborni yuklash va tekshirish
Maʼlumot omborga manbalardan ETL jarayoni orqali keladi, buning tafsiloti alohida maqolada koʻrib chiqilgan. Kimball va Rossning kitobida ETLga ikki bob ajratilgan. Microsoft hujjati esa amaliy qoidani beradi: yuklash jarayonida bir xillik, bogʻlanish va ruxsat etilgan qiymatlar testlarini keyingi qatlamga oʻtishdan oldin darvoza sifatida ishga tushirish. Natijada notoʻgʻri maʼlumot hisobotga yetib bormaydi.
Farqlar yumshagan
Margy Ross 2011 yilda yozganidek, ikki yondashuv orasidagi baʼzi farqlar yumshagan. Bulutli omborlarda bu yaqqol koʻrinadi. Microsoftning Fabric xizmatidagi namunaviy arxitekturasi uch qatlamdan iborat.
- Bronza qatlam: manbadagi xom maʼlumot oʻzgartirilmay saqlanadi.
- Kumush qatlam: maʼlumot tozalanadi, takrorlari olib tashlanadi va umumiy shaklga keltiriladi.
- Oltin qatlam: tahlilga tayyor yulduzsimon sxemalar va mavzuli mini-omborlar joylashadi.
Bu tuzilmada Inmon gʻoyasi, yaʼni markaziy birlashgan qatlam, va Kimball gʻoyasi, yaʼni oxirida oʻlchamli model, bir joyda uchrashadi. Bu tahririyat xulosasi, Microsoft hujjati ikki maktabga havola qilmaydi.
Qachon omborsiz ham boʻladi
Ombor har doim ham kerak emas. Microsoft hujjatlari tahlilchilar mustaqil ishlashi uchun hisobot modelini manba maʼlumotga toʻgʻridan-toʻgʻri ulashni ham koʻrsatadi. Bunday yoʻl tez va tashkiliy jihatdan yengil, chunki IT jamoasiga bogʻliq emas.
Chegara ikki joyda paydo boʻladi. Birinchisi hajm va murakkablik: hujjat katta hajm yoki asta-sekin oʻzgaruvchi oʻlchamlar bilan ishlashda avval ombor va ETL ni qurishni tavsiya etadi. Ikkinchisi tarix: hisobot modeli ichida oʻzgarishlar tarixini yuritib boʻlmaydi, shuning uchun oʻtmishni aniq tahlil qilish kerak boʻlsa, ombor yaratish lozim.
Gipotetik misol bilan koʻraylik. Mijoz Toshkentdan Samarqandga koʻchdi. Agar tizim faqat joriy manzilni saqlasa, oʻtgan yilgi sotuv ham Samarqand hisobiga tushadi, yaʼni oʻtmish qayta yoziladi. Tarixni yuritadigan tuzilma esa eski sotuvni Toshkentda, yangisini Samarqandda koʻrsatadi. Microsoft hujjati bu ikki yoʻlni 1-tur va 2-tur oʻzgaruvchan oʻlcham deb ataydi.
Bir tavsiyani hujjat alohida taʼkidlaydi: omborni birdan hamma uchun emas, qadam-baqadam, eng muhim mavzulardan boshlab qurish.
Omborning kamchiliklari
Ombor foydadan tashqari yangi ish ham keltiradi. Bu tahririyat izohi, manbalar buni toʻgʻridan-toʻgʻri sanamaydi. Birinchidan, yana bitta tizim paydo boʻladi va uni kimdir yuritishi kerak. Ikkinchidan, ombordagi maʼlumot manbadan bir oz kechikadi, shuning uchun soniyama-soniya yangi raqam kerak joyda ish tizimining oʻz hisoboti kerak boʻladi. Uchinchidan, hisoblash qoidalari ikki joyda, ish tizimida va omborda, yozilib qolishi mumkin va ularni bir-biriga moslab turish talab qilinadi.
Amalda nima qilish mumkin
Quyidagi savollar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi. Ular omborga kerak yoki yoʻqligini hal qilishga yordam beradi.
- Hisobot nechta tizimdan maʼlumot oladi: bitta tizim yetarlimi yoki uch-toʻrttami?
- Oʻtgan yillarni oʻsha paytdagi holatda koʻrish kerakmi, yoki faqat joriy holat yetadimi?
- Hisobot soʻrovlari kundalik ishni sekinlashtiryaptimi?
- Bir koʻrsatkichni turli boʻlimlar turlicha hisoblaydimi?
- Birinchi mavzu qaysi: sotuv, ombor yoki moliya?
Tahririyat fikri: ikkinchi va toʻrtinchi savolga ha desangiz, ombor haqida jiddiy oʻylash vaqti keldi. Boshqa holatda hisobot modeli va yaxshi taʼriflar kifoya qiladi. Gipotetik misol: kichik doʻkon bitta kassa tizimidan sotuvni oladi, tarix oxirgi uch oy bilan cheklanadi, hisobotni ikki kishi koʻradi. Bunday doʻkonga ombor emas, toʻgʻri tuzilgan hisobot yetarli. Uch filial, ikki tizim va besh yillik tarix paydo boʻlsa, javob boshqacha boʻladi.
Birinchi ombor kichik boʻlishi mumkin: bitta mavzu, uch-toʻrtta oʻlcham va bir-ikkita fakt jadvali. Microsoft hujjatidagi tavsiyaga koʻra, aynan shunday qadam-baqadam yoʻl keyinchalik boshqa mavzularni qoʻshishga imkon beradi. Hamma mavzuni birdaniga qurishga urinish esa loyihani choʻzadi va birinchi natijani kechiktiradi. Bu tahririyat xulosasi.
Maʼlumotlar ombori kundalik ish tizimini sekinlashtirmay hisobot qilish va tarixni saqlash uchun kerak. Inmon va Kimball ikki yoʻl koʻrsatadi, bugungi amaliyotda ikkalasidan ham foydalaniladi. Birinchi qadam ombor emas, hisobotning qaysi savoliga javob berilishi kerakligini aniqlash.
Asosiy atamalar
- Maʼlumotlar ombori
- Hisobot va tahlil uchun turli manbalardan yigʻilgan va tartibga solingan maʼlumotning alohida joyi.
- Ish tizimi
- Kundalik amallarni bajaradigan dastur: buyurtma kiritish, qoldiq yuritish, toʻlov yozish.
- Relyatsion model
- Maʼlumotni jadval shaklida saqlash tartibi. U 1970 yilda Codd tomonidan taklif qilingan.
- Mavzuli mini-ombor
- Bitta mavzu yoki boʻlim uchun moʻljallangan kichik ombor, masalan sotuv uchun.
- Yulduzsimon sxema
- Markazda fakt jadvali, atrofida oʻlcham jadvallari turadigan tuzilma.
- Fakt jadvali
- Voqea yoki oʻlchovni saqlaydigan jadval: sotuv, qoldiq, kurs.
- Oʻlcham jadvali
- Obyektni tavsiflaydigan jadval: mijoz, mahsulot, sana.
- ETL
- Maʼlumotni manbadan olish, tayyorlash va omborga yuklash jarayoni.
- Moslashtirilgan oʻlcham
- Bir nechta mini-omborda umumiy ishlatiladigan bir xil oʻlcham, masalan mijoz roʻyxati.
- Tarixni yuritish
- Obyektning oʻzgarishlarini eski holati bilan saqlash, shunda oʻtmish hisobotlari buzilmaydi.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- R. Kimball, M. Ross. The Data Warehouse Toolkit: The Definitive Guide to Dimensional Modeling, 3rd ed. John Wiley & Sons, 2013, 608 bet, ISBN 978-1-118-53080-1 (nashriyot katalogi yozuvi tekshirildi). https://www.wiley-vch.de/en/areas-interest/computing-computer-sciences/the-data-warehouse-toolkit-978-1-118-53080-1 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- W. H. Inmon. Building the Data Warehouse, 4th ed. Wiley, 2005 oktyabr, ISBN 978-0-764-59944-6 (nashriyot sahifasi tekshirildi; 1-nashr 1992). https://www.wiley.com/en-us/Building+the+Data+Warehouse%2C+4th+Edition-p-9780764599446 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- E. F. Codd. A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks. Communications of the ACM, 13(6), 1970, 377–387. DOI 10.1145/362384.362685 (bibliografik maʼlumot Crossref orqali tasdiqlangan). https://doi.org/10.1145/362384.362685 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Margy Ross. Design Tip #139: Much Ado About Nothing. DecisionWorks Consulting, 2011 yil 5 oktyabr (Kimball yondashuvi va “Differences of Opinion” maqolasiga havola). https://decisionworks.com/?p=16246 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Data warehouse. Vikipediya (inglizcha). https://en.wikipedia.org/wiki/Data_warehouse (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Bill Inmon. Vikipediya (inglizcha). Maqolada qoʻshimcha manbalar kerakligi belgilangan. https://en.wikipedia.org/wiki/Bill_Inmon (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Microsoft Learn. Understand star schema and the importance for Power BI. Power BI guidance, ms.date 2024-12-30 (sotuvchining mahsulot hujjati). https://learn.microsoft.com/en-us/power-bi/guidance/star-schema (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Microsoft Learn. Dimensional Modeling in Microsoft Fabric Warehouse. ms.date 2025-04-06 (sotuvchining mahsulot hujjati). https://learn.microsoft.com/en-us/fabric/data-warehouse/dimensional-modeling-overview (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Microsoft Learn. Modern Data Warehouse Medallion Architecture in Microsoft Fabric. Azure Architecture Center, ms.date 2026-08-18 (sotuvchining mahsulot hujjati). https://learn.microsoft.com/en-us/azure/architecture/databases/architecture/dataops-mdw (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Two-Bit History. Important Papers: Codd and the Relational Model. twobithistory.org, 2017 yil 29 dekabr (shaxsiy tarixiy blog). https://twobithistory.org/2017/12/29/codd-relational-model.html (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)