Low-code deganda kam kod yozib, asosan ekrandagi vositalar bilan ilova yaratadigan platforma tushuniladi. Atamani Forrester tadqiqot kompaniyasi 2014 yilda keng tarqatgan, ayrim manbalar esa uning ildizini 2011 yilgi hisobotga bogʻlaydi. Platformalarning koʻpi aslida eski mahsulotlar boʻlib, yangi nom bilan sotilmoqda. Ular odatda oddiy va oʻrtacha murakkablikdagi ilovalar uchun foydali, lekin sotuvchiga bogʻlanib qolish xavfi bor.
2014 yil 9 iyunda Forrester tadqiqot kompaniyasi Clay Richardson va John Rymer muallifligida hisobot chiqardi. Hisobot «Mijozga qaratilgan ilovalar uchun yangi ishlab chiqish platformalari paydo boʻlmoqda» deb nomlangan va qoʻshimcha sarlavhada «low-code» muqobillari tilga olingan. Hisobot qisqa tavsifi shunday: ilovani qoʻlda yozib chiqish mijoz bilan ishlaydigan ilovalarga ketadigan tezlikni yetkaza olmaydi, ayrim kompaniyalar esa qoʻlda yoziladigan kodni keskin kamaytiradigan platformalarga oʻtmoqda.
Atamani kim va qachon kiritgan
Qisqa javob: Forrester, 2014 yil. Ammo manbalar bu javobni biroz boshqacha aytadi. SD Times nashri 2014 yil avgustida Richardsonning soʻzini keltiradi: rasmiy atamaning ildizi 2011 yilgi hisobotga borib taqaladi, 2013 yilda esa ikki tadqiqot yoʻnalishi birlashgan va atama «oʻrnashib qolgan». Ammo 2011 yilgi hisobotning nomi sahifada koʻrsatilmagan.
SiliconANGLE 2016 yilda boshqa tafsilotni beradi. Atamani Rymer hamkasbi Richardson bilan birga oʻylab topgan va u buni mijozlarning xulq-atvorini bir soʻz bilan ifodalash uchun qilgan. Maqolada yil koʻrsatilmagan, shuning uchun u 2011 yilgi ham, 2014 yilgi ham variantni tasdiqlamaydi. Rymer «no-code» nomini ataylab tanlamagan, chunki unga «hech kim ishonmaydi».
Akademik tomon ehtiyotkorroq: Bock va Frank 2021 yilgi maqolasida atamani «ehtimol 2014 yilda Forrester tadqiqot kompaniyasi kiritgan» deb yozadi. Demak, ikki variant bor: 2014 yil atamaning ommaga chiqqan sanasi, 2011 yil esa kompaniyaning oʻz izohiga koʻra gʻoyaning boshlanishi. Birinchi hisobotning nomi va matni biz uchun ochilmadi, shuning uchun 2011 yilgi daʼvoni tasdiqlab ham, rad etib ham boʻlmaydi.
Atama nega tez tarqaldi
Bock va Frank bir nechta belgini sanaydi. IBM, Microsoft va Oracle kabi yirik sotuvchilar low-code yechimlarini mahsulotlariga qoʻshgan. Bozor tadqiqot kompaniyalari katta bozor bashorat qilgan. 2020 yilda ilmiy anjumanlardan birida low-code seminari boshqa seminarlarga qaraganda eng koʻp maqola olgan. Atamaning oʻzi esa fuqaro dasturchisi, RPA va mikroxizmatlar kabi boshqa moda iboralar bilan yonma-yon aytiladi.
Rymer buni boshqa tomondan tushuntiradi. Uning aytishicha, mijozlar kod yozishga emas, deklarativ sozlashga, mustaqil foydalanishga va past boshlangʻich xarajatga ehtiyoj sezgan, kichik boshlab takomillashtirishni xohlagan. Atama shu xulq-atvorni nomlash uchun kerak boʻlgan.
Bu platformalar nima qiladi
Forrester tavsifiga koʻra, bunday platformalar qoʻlda yoziladigan kodni keskin kamaytiradi va ilovani tez yetkazib berishga yordam beradi. Gartner taʼrifi ancha texnikroq, uni Bock va Frank keltiradi: ilova platformasi tez yaratish, bir bosqichda joylashtirish va boshqarishni qoʻllab-quvvatlaydi, buni «nima kerak» tarzida yoziladigan yuqori darajali vositalar orqali bajaradi.
Oddiy tilda: formani, jadvalni va qoidani kod yozish bilan emas, ekranda sozlab yigʻasiz. Masalan, doʻkon ichki buyurtma shaklini jadval maydonlarini tanlab, tasdiqlash qadamini sudrab qoʻyib yaratishi mumkin. Bu gipotetik misol, ammo vositaning mohiyatini koʻrsatadi.
Mualliflar oʻnta platformani oʻrganib, ularning umumiy xususiyatlarini sanagan. Har birida maʼlumot tuzilmasini tasvirlash vositasi, ekran formalari dizayneri, tashqi tizimlarga ulanish va rollar bilan huquqlar tizimi bor. Bu tadqiqot tanlamasi kichik: oʻnta mahsulot butun bozorni ifodalamaydi, buni mualliflarning oʻzi yozgan.
Vaʼda va dalil
Low-code bozori qulay hikoyaga tayanadi. Mualliflar buni shunday tasvirlaydi: malakali dasturchilar yetishmaydi, dasturiy loyihalar koʻpincha sekin yoki muvaffaqiyatsiz tugaydi, low-code esa shu muammolarga yengillik vaʼda qiladi. Sotuvchi tilidagi iboralar ham shunga mos: IBM sahifasi vizual yaratishni minimal qoʻlda kod bilan bogʻlaydi, Project Management Institute sahifasi esa dasturlash bilimi boʻlmagan har kim ilova yarata oladi deydi.
Bashoratlar ham katta: Gartner 2020 yilgi hisobotida 2023 yilga borib oʻrta va yirik korxonalarning yarmidan koʻpi bunday platformani strategik ilova platformalaridan biri sifatida qoʻllaydi deb taxmin qilgan. Bu taxmin edi, uning bajarilgani esa bizda tekshirilmadi.
Mualliflar bu entuziazmga ehtiyotkor munosabatda. Ularning yozishicha, tadqiqotlarning koʻpi tanqidsiz, taʼriflar esa noaniq va vaʼdalar oshirilgan. Muvaffaqiyat hikoyalari va bozor bashoratlari bor, ammo investitsiya oqlanishini baholash oson emas va buning uchun hali aniq usullar yetishmaydi.
Low-code va no-code: farq qayerda
Amalda chegara aniq emas. SD Times maqolasiga koʻra, vizual vositalar ekranlar, ish oqimining bir qismi va maʼlumot modelini yaratadi, lekin anʼanaviy dasturlash baribir kerak boʻladi. Bock va Frank buni yanada qatʼiy aytadi: deyarli har bir platformada, nisbatan yashirin qatlamda, anʼanaviy dasturlash tiliga chiqish imkoni bor. Koʻpincha bu Java yoki JavaScript.
No-code atamasi esa bu yerda ikkinchi darajali. Rymerning fikricha, kod baribir mavjud va mijozga kerak boʻlgan narsa kodning yoʻqligi emas, biznes natijasi. Muhim loyihalar esa dasturchilar qoʻlida qoladi. Demak, no-code koʻproq marketing yorligʻi, low-code esa texnik jihatdan halol nom.
Nima yangi, nima eski
Bock va Frank maqolasining eng muhim kuzatuvi shu: oʻrganilgan low-code mahsulotlarning deyarli hammasi bu nom paydo boʻlishidan oldin ham mavjud boʻlgan. Ular avval «tez ilova yaratish», «xizmat sifatida platforma» yoki «modelga asoslangan ilova platformasi» deb sotilgan, bittasi esa biznes jarayonlarni boshqarish vositasi boʻlgan. Mualliflarning xulosasi: bugungi low-code yechimlari kamdan-kam yangi mahsulot, koʻpincha yangi nom berilgan eski mahsulot.
Texnik jihatdan ham yangilik kam: mualliflar komponentlarning aksariyati dasturiy ishlab chiqishda oʻnlab yillardan beri maʼlum vositalar ekanini yozadi va bir tadqiqotchining fikrini keltiradi: low-code tendensiyasida asosiy texnik hissa yoʻq. Yangilik boshqa joyda: bu vositalar bitta muhitga yigʻilgan, shu sababli dasturchi har bir qadamda alohida dasturlar orasida oʻtmaydi.
Platformalarning oʻzi ham bir xil emas. Mualliflar ularni toʻrt guruhga ajratadi:
- Oddiy maʼlumotlarni boshqarish platformalari.
- Klassik ish oqimi boshqaruv tizimlari.
- Ekran va maʼlumotga yoʻnaltirilgan kengaytirilgan ishlab chiqish muhitlari.
- Biznes ilovalarni sozlash, ulash va ishlab chiqish uchun murakkab koʻp maqsadli platformalar.
Shunday ekan, «low-code platforma» degan nom bitta aniq mahsulot sinfini ifodalamaydi. Ikki platforma bir-biridan butunlay boshqacha ishlashi mumkin.
Yana bir kuzatuv amaliy qiymatga ega. Platformalarda qayta ishlatiladigan narsa asosan umumiy, texnik qatlam: ekran dizayni, maʼlumot bilan bogʻlash, tashqi tizimga ulanish. Soha boʻyicha tayyor maʼlumot modellari, masalan mijoz yoki manzilning tayyor tuzilmasi, deyarli yoʻq. Yaʼni buxgalteriya yoki ombor qoidalarini baribir oʻzingiz yozib chiqasiz.
Qayerda foyda, qayerda chegara
Foyda real, lekin cheklangan. Mualliflarning baholashicha, unumdorlik asosan oddiy va oʻrtacha murakkablikdagi loyihalarda takroriy ishlar kamayishidan keladi. Muhit tayyor, ekranlar bilan maʼlumot bogʻlanishi tayyor, joylashtirish tayyor, shu uchun dasturchi shularni qayta yozmaydi.
Chegara ham aniq: mualliflar low-code platformalarni «kumush oʻq» emas, ular loyihaning hamma talabi platformaning oldindan belgilangan doirasiga sigʻsagina unumdorlikni oshiradi deb yozadi. Talab shu doiradan chiqsa, ish qiyinlashadi yoki toʻxtaydi.
Ikkinchi xavf: bir platformada yaratilgan yechimni boshqasiga koʻchirib boʻlmaydi, sotuvchi platformani toʻxtatsa esa ilova boshi berk koʻchaga tushadi. Maqolada Google AppMaker misol sifatida keltirilgan: kompaniya uni tashlab ketgan. Uchinchi xavf tashkiliy: fuqaro dasturchilari uchun kerak boʻladigan oʻqitish, xarajat va xavflar hali yaxshi oʻrganilmagan, mualliflar shuni ochiq yozadi.
Bock va Frank yana bir yashirin jihatni koʻrsatadi. Platformalarning yadrosida maʼlumot va jarayonlarni chizib tasvirlash vositasi turadi, aynan u kod yozish ehtiyojini kamaytiradi. Bu usul ilgari modelga asoslangan ishlab chiqish deb atalgan, platformalardagi chizma tillari esa tadqiqotdagi eng yangi usullardan ancha sodda. Yaʼni sahna ortida eski gʻoya ishlaydi, foydalanuvchi esa uni sichqoncha bilan sozlaydigan ekran sifatida koʻradi.
Ochiq savol ham qolgan. Mualliflar low-code anʼanaviy ishlab chiqishning oʻrnini bosadimi yoki uni toʻldiradimi, buni oʻrganish kerak deb hisoblaydi. Hozircha ishonchli javob yoʻq, shuning uchun platformani «hamma narsaning yechimi» deb emas, aniq turdagi vazifa vositasi deb koʻrish xavfsizroq.
Qaysi vazifa mos keladi: gipotetik taqqoslash
Quyidagi jadval manbalardagi mantiqdan chiqarilgan tahririyat mulohazasi. U mavjud mahsulotlarning sinovi emas, savol berishning namunasi.
| Vazifa | Low-code uchun baho | Sabab |
|---|---|---|
| Xodimlarning ichki soʻrov formasi va tasdiqlash | Odatda mos | Ekran, maʼlumot tuzilmasi va rollar platformaning tayyor vositalari bilan yigʻiladi |
| Bir marta kerak boʻladigan vaqtinchalik roʻyxat | Mos | Muhit tayyor, uzoq yuritish talab qilinmaydi |
| Maxsus hisoblash qoidalari koʻp ilova | Ehtiyotkorlik bilan | Soha qoidalarini baribir qoʻlda yozishga toʻgʻri keladi |
| Bir necha tizim bilan chuqur bogʻlanadigan yechim | Avval tekshirish kerak | Platformalarning imkoniyati bir-biridan keskin farq qiladi, kerakli ulanishni oldindan tekshirish kerak |
| Kompaniyaning uzoq muddatli asosiy tizimi | Xavfli | Sotuvchiga bogʻlanib qolish xavfi katta |
Jadvaldagi baholar qatʼiy emas, ular oʻylash uchun boshlangʻich nuqta. Bir xil vazifa uchun ikki platforma turlicha natija berishi mumkin, chunki mualliflar koʻrsatganidek, platformalar oʻzaro bir xil emas.
Qaror oldidan beshta savol
Quyidagi savollar manbalardan chiqarilgan tahririyat xulosasi, tayyor protokol emas.
- Vazifa oddiy yoki oʻrtacha murakkablikdami va platformaning tayyor shakllariga sigʻadimi?
- Platformada kod yozish imkoni bormi va u qaysi tilda?
- Ilova maʼlumotini va qoidalarini platformadan tashqariga chiqarish mumkinmi?
- Sotuvchi platformani toʻxtatsa, ilova nima boʻladi?
- Ilovani yaratgan xodim ketsa, uni kim yuritadi?
Dastlabki toʻrt savol Bock va Frank kuzatuvlaridan chiqadi: vazifa doirasi, kodga chiqish imkoni, maʼlumotni olib chiqish va sotuvchi xavfi. Beshinchi savol tahririyat mulohazasi. Fuqaro dasturchisi yaratgan ilovaning egasi odatda oddiy boʻlim boʻladi, shu sababli uni yuritish alohida masala boʻlib qoladi.
Low-code yangi sehr emas, eski gʻoyaning yangi nomi va ancha tartibga solingan koʻrinishi. U ish tezligini oshirishi mumkin, ammo faqat vazifa platformaning tayyor doirasiga sigʻsa. Tanlashdan oldin savol shu: platformadan chiqib ketishingiz kerak boʻlsa, qurgan ilovangizdan nima qoladi?
Asosiy atamalar
- Low-code
- Ilovani asosan ekrandagi vositalar bilan, kam kod yozib yaratish usuli. Murakkab joylarda baribir dasturchi kerak boʻladi.
- No-code
- Umuman kod yozmasdan ilova yaratish gʻoyasi. Amalda unga ham oxirigacha erishib boʻlmaydi.
- Platforma
- Ilova yaratish, ishga tushirish va yuritish uchun tayyor muhit. Dasturchi uni noldan qurmaydi.
- Vizual muharrir
- Forma, jadval va qoidalarni sichqoncha bilan chizib, sozlab yigʻadigan ish oynasi. Kod oʻrniga tayyor blok ishlatiladi.
- Fuqaro dasturchisi
- Kasbi dasturchi emas, lekin oʻz ishi uchun ilova yaratadigan xodim. U IT boʻlimiga emas, oddiy boʻlimga qarashli boʻladi.
- Tez ilova yaratish usuli
- Qisqa muddatda ishchi nusxa chiqarib, uni foydalanuvchi bilan birga takomillashtiradigan yondashuv. Inglizcha qisqartmasi RAD.
- Sotuvchiga bogʻlanib qolish
- Ilovani boshqa platformaga koʻchirib boʻlmaydigan holat. Sotuvchi platformani toʻxtatsa, ilova ham ishdan chiqadi.
- Forrester
- Texnologiya bozorini oʻrganadigan tadqiqot kompaniyasi. Low-code atamasi uning hisobotlari bilan keng tarqaldi.
- Gartner
- Texnologiya boʻyicha tadqiqot va maslahat kompaniyasi. U ham low-code platformalar uchun oʻz taʼrifini bergan.
- Ish oqimi
- Hujjat yoki topshiriq bir odamdan ikkinchisiga qaysi tartibda oʻtishini koʻrsatadigan chizma. Low-code platformalarning koʻpida shu vosita bor.
Manbalar
Maqola quyidagi manbalarga tayanadi:
- Clay Richardson, John Rymer. New Development Platforms Emerge For Customer-Facing Applications: Firms Choose Low-Code Alternatives For Fast, Continuous, And Test-And-Learn Delivery. Forrester Research, 2014-yil 9-iyun (hisobot sahifasi, annotatsiya). https://www.forrester.com/report/New-Development-Platforms-Emerge-For-CustomerFacing-Applications/RES113411 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Alexander C. Bock, Ulrich Frank. Low-Code Platform. Business & Information Systems Engineering, 2021, 63(6), 733–740. DOI 10.1007/s12599-021-00726-8 (ochiq kirish). https://doi.org/10.1007/s12599-021-00726-8 (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Rob Marvin. How low-code development seeks to accelerate software delivery. SD Times, 2014-yil 12-avgust (14-avgustda yangilangan). Sanoat nashri. https://sdtimes.com/application-development/low-code-development-seeks-accelerate-software-delivery/ (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)
- Marlene Den Bleyker. Analyst gives the low-down on low-code (Know16). SiliconANGLE, 2016-yil 21-may. Sanoat nashri, ServiceNow Knowledge16 anjumani haqida. https://siliconangle.com/2016/05/21/analyst-gives-the-low-down-on-low-code-know16/ (koʻrilgan: 15-oktabr, 2026)